Opis

STATUT WIELKIEGO XIĘSTWA LITEWSKIEGO […] Warszawa, w Drukarni Piotra Elerta, 1648. Folio. K. [6], s. 363, [1], 60; drzeworytowe inicjały i winiety.

Współoprawne z:

TRYBUNAŁ obywatelom Wielkiego Xięstwa Litewskiego na Seymie Warszawskim dany roku 1581. Warszawa, w Drukarni Piotra Elerta, 1648. Folio. S. [2], 24.

Oprawa z epoki: pergamin naturalny, tytuł wpisany ręcznie na grzbiecie.

Trzecia polskojęzyczna edycja tzw. III Statutu litewskiego — pomnika staropolskiej myśli prawniczej i jednego z najdoskonalszych kodeksów prawa w nowożytnej Europie. Statut, zatwierdzony przez Zygmunta III na sejmie koronacyjnym w Krakowie w 1588 r., regulował całość życia prawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, gwarantując mu odrębność ustrojową w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Siła tej kodyfikacji okazała się nadzwyczajna: jej przepisy przetrwały rozbiory i na ziemiach dawnego Księstwa obowiązywały jeszcze pod panowaniem rosyjskim, aż do 1840 r. Sięgano po nią również w Koronie — jako po prawo posiłkowe tam, gdzie milczały przepisy koronne — stąd potrzeba kolejnych wydań w języku polskim.

Edycja Elerta nie jest prostym przedrukiem: pod każdym artykułem umieszczono odsyłacze do konstytucji sejmowych koronnych i litewskich, doprowadzone aż do roku wydania, dzięki czemu tom stanowił praktyczne, „skomentowane” kompendium prawa obowiązującego w połowie XVII stulecia. Dzieło otwierają listy dedykacyjne — m.in. do króla Władysława IV — oraz przywileje drukarskie; zamyka je rozbudowany skorowidz rzeczowy. Rozdziały zdobią drzeworytowe winiety z herbem Pogoń. Sam tekst to zarazem znakomity zabytek żywej, obrazowej polszczyzny XVII wieku — lektura tytułów artykułów, poświęconych wianom, wdowom, zastawom koni i wołów czy „głowszczyznom”, do dziś sprawia autentyczną przyjemność.

Dołączony „Trybunał” z 1581 r. — akt powołujący Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego, najwyższy sąd apelacyjny Litwy — wydany tu z marginesowymi glosami odsyłającymi do Statutu i konstytucji. Oba druki tworzą spójną, celowo zestawioną całość: pełny obraz litewskiego porządku prawnego doby Wazów.

Ciekawym świadectwem dziejów egzemplarza jest XVIII-wieczny rękopiśmienny wpis w języku niemieckim na karcie poprzedzającej kartę tytułową — dawny właściciel streścił w nim po niemiecku tytuł dzieła („Gesetzbuch des Großherzogthums Litauen…”), co wskazuje, że wolumin krążył niegdyś w kręgu niemieckojęzycznym. Na karcie tytułowej i następnej ślepo tłoczone, niezidentyfikowane pieczęcie własnościowe.

Stan: brak 2 tablic rycin (jak w zdecydowanej większości znanych egzemplarzy — por. Estreicher), niewielki ubytek dolnej krawędzi karty tytułowej, miejscami przebarwienia i ślady zalania; poza tym egzemplarz w stanie dobrym, kompletny tekstowo, w efektownej pergaminowej oprawie z epoki. Druk rzadki i poszukiwany.

Estreicher XXIX, 237–238.