Opis

Przez pół wieku Polacy czytali listy Słowackiego do matki w odpisach – pokreślonych, okrojonych, pełnych błędów. Nikt nie wiedział, czy oryginały w ogóle przetrwały. Odnalazły się dopiero po śmierci Wiktora Sobieszczańskiego we Lwowie w 1891 roku, a ich nowy właściciel, Leopold Méyet, wydał je w 1899 roku – po raz pierwszy wprost z rękopisów poety.

Historia, która sama prosi się o powieść

Przedmowa wydawcy czyta się jak kryminał filologiczny. Salomea Bécu, matka poety, kazała sporządzić kopie listów syna dla Karola Szajnochy. Zanim to zrobiła, przejrzała je okiem surowego cenzora: usunęła zwierzenia, które jej się nie podobały, sprawy rodzinne, wszystko, co mogło urazić żyjących jeszcze ludzi. Nazwiska skróciła do inicjałów, a wiele miejsc w oryginałach przekreśliła tak starannie, że nie dało się ich odczytać. Kopie trafiły potem do prof. Antoniego Małeckiego, który oparł na nich swoją słynną monografię Słowackiego. Ten sam Małecki otrzymał od wuja poety, Teofila Januszewskiego, literacką spuściznę Słowackiego – w jednym worku, w największym nieładzie.

Méyet, mając w ręku autografy, uzupełnił braki, przywrócił skreślone fragmenty, dołączył trzynaście listów wcześniej nieznanych i objaśnił w przypisach niemal każdą osobę i zdarzenie, o których wspomina poeta. Zachował też pisownię Słowackiego – „wyszlę”, „sumnienie”, „dopióro” – bo, jak pisze, daje ona w druku wrażenie bezpośredniego obcowania z oryginałem. Gdzie sprawy nie dało się rozstrzygnąć, bywało dramatycznie: w jednym z listów matka skreśliła trzy wyrazy tak mocno, że nie pomogły ani szkła powiększające, ani środki chemiczne.

Autobiografia w listach

Listy do matki obejmują niemal całe dorosłe życie poety – od Warszawy w 1830 roku po list z 4 marca 1849, wysłany na miesiąc przed śmiercią. Méyet poprzedził je ocalałymi rozdziałami „Pamiętnika”: ośmioletni Juliusz modli się z matką nad grobem ojca na wileńskiej Rossie, połyka książki z rodzinnej szafki, zachwyca się „Iliadą”, a „Eneidą” – czekaną z niecierpliwością – jest śmiertelnie znudzony.

Potem zaczyna się emigracja. Latem 1831 roku dwudziestodwuletni poeta pędzi z Drezna przez Francję do Londynu z misją dyplomatyczną powstańczego rządu. Francja wydaje mu się „szkaradna”, powóz łamie mu się pod Châlons, cygaro podpala szlafrok w dyliżansie. Spóźniony na parowiec w Calais wynajmuje cały statek i każe wywiesić francuską flagę. W Londynie jest zachwycony: lokaje „jak duchy”, dyliżanse miejskie, ostrygi, szkocka whisky, angielskie panienki śpiewające przy fortepianie, znajomość ze znanym literatem Leitchem Ritchie. „Londyn przepyszny, Paryż ani w porównanie iść nie może” – pisze, a zaraz potem przyznaje się do tęsknoty za domem.

Wydanie i egzemplarz

Lwów, nakładem Księgarni Polskiej, 1899. Komplet, 2 tomy: XV, [1], 326 s. i 10 tablic; VI, [2], 347 s., 4 tablice i 1 tablica składana. Razem 15 ilustracji na osobnych tablicach, a wśród nich portret Salomei z Januszewskich, 1° voto Słowackiej, 2° voto Bécu, oraz reprodukcja rysunku samego poety „Grobowiec Nerona w Rzymie”. Oba tomy w ładnej, jednolitej oprawie półskórkowej: grzbiety na zwięzach ze złoconymi napisami, okładziny z barwnego papieru marmurkowego. Na kartach tytułowych pieczątki i podpisy dawnych właścicieli, m.in. „Bibliotheca Dziobkoviana” i „Biblioteka W. Jabłoński”. Na kilku stronach ślady ołówka.

To wydanie stało się podstawą dla kolejnych badaczy i do dziś pozostaje ważnym punktem w dziejach edycji Słowackiego. Dla miłośników romantyzmu to rzadka okazja, by przeczytać poetę takim, jakim pisał do najbliższej osoby – bez cenzury, którą nałożyła na niego własna matka.