Opis

„Już Polska wymazana jest z liczby Narodów. W mieszkaniach Królów, w siedliskach władzy rządowey wije pająk pajęczynę, a Puszczyk bespiecznie na wieżach gmachów spoczywaiąc wydaie głos ostrzeżenia.”

Tak, pięć lat po trzecim rozbiorze, zaczyna się wstęp do tej książki. Tadeusz Czacki pożyczył obraz od Mehmeda II, który po zdobyciu Konstantynopola miał powtórzyć te słowa perskiego poety, wchodząc do pustego pałacu cesarzy. Państwa już nie ma, a Czacki siada do pracy nad jego prawem, bo, jak pisze, „zostały nam prawa cywilne”.

Tadeusz Czacki, O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źrzódłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku wydanem. Tom I. W Warszawie, w Drukarni J.C.G. Ragoczego, 1800.

Pierwsze wydanie głównego dzieła Tadeusza Czackiego (1765–1813), historyka, prawnika, bibliofila i późniejszego założyciela Liceum Krzemienieckiego. Wydane w 1800 roku, a więc jeszcze w XVIII stuleciu, które według ścisłej rachuby kończy się z tym rokiem. Na karcie tytułowej motto z Cycerona: „Mihi quidem nulli satis eruditi videntur, quibus nostra ignota sunt” (Mnie zaś nikt nie wydaje się dość wykształcony, komu nieznane są nasze sprawy).

Rękopis z herbem Radwan

U podstaw książki leży bezcenny rękopis. Czacki opisuje go z dumą kolekcjonera: ozdobnie złocony, pisany ręką znaną z akt kancelarii Piotra Tomickiego, z wybitym na oprawie rokiem 1538, herbem Radwan i literami J.U. Autor przypuszcza, że należał do Jakuba Uchańskiego, późniejszego prymasa. W 1784 roku Kazimierz Rzewuski podarował go królowi Stanisławowi Augustowi, a król „pomnożyć raczył moją Bibliotekę tą rzadką, i drogą dla dzieiów prawa, obyczaiów, i Ekonomiki polityczney, pamiątką”. Według Czackiego w jego czasach znano tylko dwa egzemplarze pierwszego Statutu. Jeden, przechowywany w Wilnie, już zaginął. Drugi to ten, który Czacki właśnie rozbiera.

Prawo, ale nie tylko

We wstępie autor uprzedza, że nie napisze suchego traktatu. Mówiąc o prawie, będzie zbaczał tam, gdzie prowadzi temat: obok uwag z ekonomii politycznej wyjaśni słowa zapomniane, obok dziejów wojskowości zajmie się gospodarką kraju, a między przepisami wtrąci kilka wierszy o dziejach religii, o miarach i ich wzajemnych stosunkach. Wie, że nie wszystkim się to spodoba: „Nie ieden moie dzieło nazwie lasem.”

W tym „lesie” mieści się m.in. historia monety polskiej i litewskiej, ilustrowana 13 tablicami z wizerunkami monet. To jedna z pierwszych naukowych prac numizmatycznych po polsku.

Rozdział pierwszy zaczyna się od zwięzłej historii trzech Statutów litewskich: od zamysłu Zygmunta Starego, który w 1522 roku na sejmie w Wilnie zapowiedział jeden zbiór praw dla całego kraju, przez Statut z 1529 roku, wydanie drugie z 1566 roku i unię lubelską, aż po trzeci Statut, zatwierdzony przez Zygmunta III w 1588 roku. Dalej Czacki przechodzi do źródeł prawa i od razu wchodzi w spór. Polemizuje z zagranicznymi prawnikami, którzy w polskich ustawach chcieli widzieć prawo rzymskie, i z polską młodzieżą studiującą w Niemczech, której „wstyd było”, że Polska nie przyjęła prawa rzymskiego w całości. Sam deklaruje:

„Ośmielam się drżącą ręką usunąć tę zasłonę, która nam wieki, i ludzi okrywa. Łączę prawnika, i dzieiopisa prostą powinność.”

Książka pisana po upadku państwa

Wstęp to nie tylko zapowiedź treści, ale i rachunek sumienia narodu. Czacki w kilku stronach przebiega dzieje Polski od Kazimierza Wielkiego, „wyższego nad swój wiek”, po Augusta II, i szuka przyczyn upadku: „Każdy Narod ma swoie dziecińtwo wzrost i zgrzybiałość.” Ostro ocenia wolną elekcję, liberum veto i obojętność możnych, a zarazem pisze z dumą i bólem:

„Piszmy prawdę o nas samych: ziomkowie i obcy będą nas sądzić; umieymy cenić kadzidło palone szczęściu; a odpowiadaymy skromną prawdą urąganiu, lub niewiadomości.”

Kończy cytatem z listu wileńskiego wójta Augustyna Rotundusa do Mikołaja Radziwiłła z 1560 roku, w którym Rotundus posyłał mu swoją historię Litwy – historię, która, jak dopisuje Czacki w przypisie, „albo zginęła, albo jeszcze ukryta leży”.

Stan zachowania

Stron XXVII, 328 + 13 tablic z wizerunkami monet (wstawionych po stronie 178). Stan ogólny dobry+. Oprawa współczesna, introligatorska.