Opis

„jak niegodziwém i haniebném jest wszelkie oszukaństwo w życiu społeczném, tak zabójczém dla młodego pokolenia i sromotném dla piszącego, jest wygłaszanie kłamliwych i złudnych przechwałek, upstrzonych wymuszoną teoryą lub nierzetelném doświadczeniem o działaniu leków, którego nieposiadają!”

Podręcznik o lekach, którego autor uczciwie ostrzega, że wiele z nich nie działa.

Warszawa, rok 1860. Henryk Łuczkiewicz (1826–1891), lekarz z Chełma, wydaje polską farmakologię opartą na niemieckim „Handbuch der Heilmittellehre” Friedricha Oesterlena. Już w przedmowie robi coś, czego po autorze podręcznika nikt się nie spodziewa. Zapowiada, że czytelnik znajdzie w książce „wiele jeszcze wątpliwości co do pomyślnych skutków przechwalanych zkądinąd leków”. Doświadczony praktyk poczuje się „przykro rozbudzonym” z wiary w swój ulubiony środek, a student zdziwi się zdaniem, które podważa pewność słów jego profesora klinicznego.

Łuczkiewicz wiedział, o czym pisze. Blisko cztery lata był adiunktem w klinice lekarskiej profesora Józefa Dietla, gdzie prawie sam prowadził chorych ambulatoryjnych. Potem samodzielnie kierował szpitalem w Wilanowie i prowadził praktykę prywatną – „tę ciężką szkołę Lekarza”. Z tego doświadczenia wyrosło jego credo: lepiej uczciwie wskazać bezsilność leku, niż „kłamać pewniki tam, gdzie nawet prawdopodobieństwo często doświadczeniem zachwianém zostało”.

Przedmowa to także ostra diagnoza medycyny połowy XIX wieku. Skąd – pyta autor – bierze się powodzenie homeopatii, hydropatii, magnetyzmu, rademacheryzmu i baunscheidtyzmu? Jego odpowiedź brzmi zaskakująco współcześnie: z niepewności działania leków i z nieufności chorych. Ratunkiem ma być ścisłe badanie fizjologicznego działania środków, a celem medycyny – „rozumowe, pewne, chemiczno-fizyologiczne leczenie chorób” w miejsce przepisywania lekarstw, o których działaniu lekarz często nie ma nawet przypuszczalnego wyobrażenia.

Z przedmowy autora

„Skądże ów osławiony, nieszczęsny, tyle szkody nauce i chorym przynoszący Sceptycyzm? na jakimże gruncie wylągł się ten potwór, w chwili ogólnego i tak szybkiego wzrostu nauk, i postępu Medycyny? gdzie źródło szerokiego panowania Homeopatyj i Hydropatyj, powodzenia Magnetyzmu, Rademacheryzmu, Baunschejdtyzmu?!”

Książka powstała z konkretnej potrzeby. Autor, wykształcony na wzorach niemieckich, jeszcze jako student odczuł brak rzetelnych podręczników medycznych po polsku. Przyspieszyło ją otwarcie Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie i nagłe zapotrzebowanie młodzieży na przewodnik do nauki. Łuczkiewicz nie tłumaczył Oesterlena słowo w słowo – skrócił obszerny niemiecki wykład do formy podręcznej i sam dobierał polskie słownictwo, unikając, jak pisze, „purystycznej pstrokacizny”.

Co jest w środku

Część ogólna omawia pojęcie leku, sposób jego działania, zastosowanie, trucizny i podział leków. Część szczegółowa to przegląd dziewiętnastowiecznej apteki z dawkami, przetworami i wskazaniami: rtęć, arsen, złoto i srebro, chinina, żelazo, piżmo i stroje bobrowe, kantarydy, opium, konopie, naparstnica, tojad, bieluń, strychnina, sporysz, kwas pruski i gorzkie migdały, a obok nich zioła znane z każdego domu – mięta, anyżek, kminek, rumianek. O tym ostatnim autor pisze z rozbrajającą szczerością, że pomaga często dlatego, że „najprędzéj mamy go pod ręką, i z resztą najmniéj bywa szkodliwym”.

Osobny dział poświęcono lekom „żywiącym” – od tranu, mleka i jaj po wodę zwyczajną i zdroje lekarskie. Całość zamykają „istoty nieważkie”: ciepło, zimno, elektryczność, magnetyzm i światło jako środki lecznicze.

Dla miłośników języka to także zapis rodzącej się polskiej terminologii medycznej: kruszce, sałotwórcy, jodyna, wyskok, leki mierzliwe, czerwieniące i tężcowe.

Na odwrocie karty tytułowej zachowało się zezwolenie carskiej cenzury z podwójną datą 14 (26) października 1859 roku, podpisane przez starszego cenzora T. Hertza.

Opis fizyczny

Warszawa 1860, nakładem i drukiem Karola Kowalewskiego. 310 stron tekstu oraz XIV stron spisu leków i zdrojów lekarskich.

Stan ogólny dobry. Przebarwienia i rdzawe plamki (foxing), niewielkie ślady dawnego zalania. W kilku miejscach podkreślenia i odręczne notatki na marginesach – ślady pracy dawnego czytelnika z tym podręcznikiem.