Opis

NARUSZEWICZ Adam Historya Narodu Polskiego. Tom I, część 1–2. Warszawa 1824, drukiem N. Glücksberga.

W 1775 roku Stanisław August powierzył biskupowi Adamowi Naruszewiczowi napisanie dziejów Polski. Historyk nie zabrał się od razu do pisania. Najpierw wysłał królowi list z wyliczeniem, czego do tej pracy potrzebuje: osobnego domu, pięciu urzędników na stałym etacie, dostępu do wszystkich archiwów w kraju i kilkunastu lat życia, którego, jak sam przyznaje, może mu nie starczyć. Ten list, „Memoryał względem pisania historyi narodowey”, otwiera niniejszy tom. Sam tom ma historię nie mniej zaskakującą: choć jest pierwszy, ukazał się jako ostatni, 28 lat po śmierci autora, złożony z rękopisów, które przez lata krążyły po cudzych rękach.

List, w którym biskup stawia warunki królowi

Memoriał to jeden z najbardziej osobistych tekstów polskiego oświecenia. Naruszewicz ma 42 lata i pisze wprost, że jest zmęczony. Przyznaje, że „stracił do połowy zdrowie z temi Parnasu pieścidłami”, czyli z literaturą. Opowiada, że po kasacie zakonu jezuitów planował spokojną emeryturę na wsi: odprawiać nabożeństwa, gospodarzyć, przyjmować przyjaciół i żyć otiari cum dignitate (odpoczywać z godnością). Przywołuje Horacego i jego Beatus ille (Szczęśliwy ten, kto z dala od miasta…). Wtedy właśnie zaszedł go rozkaz Pański, by „i resztę życia między brogami papierów trawił”.

Zapewnia, że nie targuje się z królem jak rzemieślnik. Zaraz potem wylicza szczegółowo, czego potrzebuje. Nie chce pisać historii tak jak kronikarze przed nim. Tłumacz – a on sam przełożył Tacyta – kopiuje cudzy obraz cudzym pędzlem. Biograf maluje jeden portret. Historyk musi sam wynaleźć, ułożyć i ozdobić cały „niezmierny obraz”. Potrzebny jest do tego warsztat, więc Naruszewicz opisuje go dokładnie: dwóch registrantów sporządzających repertorium, dwóch kopistów przepisujących dokumenty zbyt stare, by dało się je czytać, i archiwista, który pilnuje oryginałów i sprawdza każdą kopię. Sam historyk ma być jak architekt, który wszystko obejrzy, ale „robotą cegieł i okrzesywaniem belek bawić się nie powinien”.

Lista źródeł, które trzeba zebrać, zaskakuje rozmachem: diariusze sejmowe i opisy rokoszów, sekretne instrukcje dla posłów, rachunki podskarbich, ceny i cła, zmiany monet, wojny chłopskie, a nawet stroje, powozy i obrazy cudowne. W „pobożnych ramotach”, jak pisze, też można znaleźć ważne dowody. To program historii państwa, gospodarki i obyczaju, nie tylko królów i bitew. Kilka zdań brzmi zupełnie współcześnie: „Mało na tym że kto wygrał bitwę, ieżeli nie wiem, z iakich powodów woynę zaczął, iakiemi ią drogami prowadził, co za zysk wzięła wygrana”. Krytyka historyczna ma nie przebaczać „samym nawet ukoronowanym głowom” – zastanawiające słowa w liście do króla. O nadmiarze prawa autor pisze za Tacytem corruptissima Republica plurimae leges (im bardziej zepsute państwo, tym więcej w nim praw).

Nie brak też humoru. Na dowód, że styl potrafi uszlachetnić każdy temat, Naruszewicz przypomina, że „U Homera i Krasickiego żaby z myszami odnowiły wieki Achillów i Hektorów”. Wylicza biskupów, którzy przed nim pisali dzieje Polski – Kadłubka, Długosza, Kromera – i dodaje siebie jako biskupa „dwa razy zagranicznego”: smoleńskiego i emauskiego. Smoleńsk od ponad stu lat leżał poza granicami Rzeczypospolitej, a Emaus w Palestynie.

Zakończenie jest najbardziej ludzkie. Nominacja biskupia obudziła nadzieje jego „licznéy a podupadłéy familii”, która liczy teraz na wsparcie. Naruszewicz odpowiada krewnym zawczasu, w liście do króla: „Kochani przyiaciele, wiecie dobrze, że mię po Bogu sama iedynie ręka Króla naszego wyniosła […] Tak Król każe: ale to Król łaskawy i miłosierny; ten zapewne i mnie, i was nie opuści”. To dyplomatyczna prośba ubrana w pokorę.

Plan zadziałał. Kancelaria Naruszewicza zebrała ogromny zbiór odpisów dokumentów, znany dziś jako Teki Naruszewicza i przechowywany w zbiorach Czartoryskich w Krakowie.

Tom, który zaginął w trzech kawałkach

Naruszewicz zaczął swoją historię od Mieszka I, bo tam źródła były pewniejsze. W latach 1780–1786 wydał tomy II–VII, doprowadzając narrację do Jagiełły. Tom pierwszy, o ludach zamieszkujących te ziemie przed Piastami, pisał i przepisywał do końca życia, ale go nie wydał. Przedmowa wydawców z Towarzystwa Przyjaciół Nauk opowiada, co stało się z rękopisami.

Część notatek Naruszewicz powierzył Mateuszowi Nielubowiczowi, dawnemu Metrykantowi Litewskiemu. Nielubowicz zmarł przed autorem. Jego syn nie miał już komu ich zwrócić, więc uznał je za „własność narodową” i podarował Tadeuszowi Czackiemu. Czacki planował wykorzystać je we własnej historii Polski, ale zmarł przedwcześnie, a papiery trafiły do Puław. Książę Adam Czartoryski tak je cenił, że zabierał niektóre w zagraniczne podróże. Gdy w Warszawie zaczęto przygotowywać druk, zgłosił się hrabia Józef Sierakowski: on też miał rękopisy tomu, otrzymane od autora tuż przed śmiercią. Po porównaniu okazało się, że oba zbiory są autentyczne i nawzajem się uzupełniają. Niektóre rozdziały zachowały się w kilku redakcjach, aż do sześciu wersji tego samego tekstu poprawianych ręką Naruszewicza.

Wydawcy postanowili drukować „text czysty Naruszewicza”, bez poprawiania nawet jego błędnych mniemań, a najlepsze warianty redakcji umieścić obok siebie, żeby czytelnik zobaczył, jak autor pracował.

Równie przypadkowo odnalazły się mapy. Z rękopisów wynikało, że miało ich być pięć. Walenty Skorochód Majewski natrafił na odbitki trzech sztychowanych map, wyraźnie tej samej ręki co mapy do tomu II. Miedziorytniczych płyt nie znaleziono, więc dwie brakujące mapy opracowano od nowa według tekstu autora. Przedmowa wytyka nawet pomyłkę rytownika, który na mapie Słowian wyrył wieki VI–XI zamiast IV–IX.

Właściwy tekst prowadzi od Scytów Herodota przez Getów i Daków, Sarmatów, Gotów, Wandalów, Pieczyngów i Chazarów aż do początków Rusi i Słowian.

Egzemplarz

Wymiary 23 x 14 cm. Część I: 14 nlb., XXVI, 294 s., 4 mapy składane. Część II: 7 nlb., s. 296–848, XLIV, 4 nlb., 1 mapa składana. Oryginalne okładki broszurowe. Szerokie marginesy, karty nierozcięte – nikt jeszcze tej książki nie przeczytał. Stan ogólny bardzo dobry.