Opis

Dzieie panowania Zygmunta III, Króla Polskiego, Wgo Xięcia Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazow: Żmudz: Kiiows: Wołyńs: Podols: Podlas: Smoleńs: Siewiers: Inflantsk: i Czerniechowskiego, dziedzicznego Króla Szwedów, Gotów i Wandalów. Z wizerunkami. Przez J. U. Niemcewicza. Tom I. Warszawa 1819, Drukiem Zawadzkiego i Węckiego.

Wydanie pierwsze dzieła, które Julian Ursyn Niemcewicz napisał na zlecenie Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk – historia najdłuższego panowania w dziejach Rzeczypospolitej, opowiedziana w kilka lat po upadku państwa przez człowieka, który pamiętał jeszcze Sejm Czteroletni.

Już przedmowa „Do Czytelnika” pokazuje, jak trudno było w 1819 roku wydać w Warszawie piękną książkę. Niemcewicz skarży się, że w kraju nie ma porządnych papierni, drukarni, sztycharzy ani wybijaczy, więc papier sprowadzał z Francji, a o wszystko inne musiał zabiegać za granicą. Ryciny powstawały w Wiedniu pod opieką Rozalii Rzewuskiej z Lubomirskich, a miedziane płyty z wizerunkami przodków ofiarowali potomkowie dawnych rodów – Mniszchowie, Czartoryscy, Sapiehowie. Na czele dzieła wydrukowano listę prenumeratorów, a autor zapewnia, że szukał nie zysku, lecz „użyteczności publicznej”.

Tom I otwiera obszerny, kilkudziesięciostronicowy wstęp – osobna, samodzielna panorama Rzeczypospolitej w chwili, gdy Zygmunt Waza obejmował tron. Niemcewicz opisuje kraj od 48. do 58. stopnia szerokości, z puszczami pełnymi żubrów i turów (w przypisie dodaje, że tury żyły dawniej o pięć mil od Warszawy, koło Sochaczewa i Roszkowa). Szacuje ludność na około szesnaście milionów, liczy okręty zawijające do Gdańska i woły pędzone na jarmark do Jarosławia, wylicza, co Polska wywoziła i czym za to płaciła.

Dalej idą rzeczy, których w podręcznikach zwykle brak: komput podatków koronnych z sejmu 1635–1636 rozpisany na województwa i ziemie (z Radomskim powiatem włącznie), pobór litewski z 1591 roku, tabela żołdu z diariusza sejmowego 1632, a nawet tygodniowe wydatki królewskiego stołu po śmierci Zygmunta III – na kuchnię, korzenie, wino i stajnię. Jest wspomnienie ceduły, w której Stefan Batory przeliczał koszt wojny tureckiej na kopijników, arkebuzerów i piechotę węgierską.

Najbardziej plastyczne strony dotyczą wojska. Husaria w zbroi, z kopią na dziewiętnaście stóp, wydrążoną od końca aż do rękojeści, ze skórami lwów, tygrysów i lampartów na plecach i skrzydłami oprawnymi w srebro. Obok – za Beauplanem – wyliczenie wszystkiego, co pancerny wiózł przy pasie: od misiurki i łuku po skórzany worek, kańczug i sznurki do krępowania jeńców. Kozacy w czajkach podpływający pod mury Carogrodu, ciury obozowe liczniejsze niż samo wojsko, i hetman Chodkiewicz, który pod Chocimiem kazał ściąć towarzysza odmawiającego wyjazdu na czaty słowami „mnie tylko do pola”.

Wstęp kończy się przeglądem Europy końca XVI wieku – Filip II, Elżbieta, Henryk IV, Medyceusze, Rudolf II – oraz rozmową autora z własnymi źródłami: Heidensztejnem, Piaseckim, Lubieńskim, Kobierzyckim, rękopisami Załuskich, Czackiego i Chreptowicza. Ostatnia strona zostawia zdanie, które w 1819 roku czytało się jak program dla narodu bez państwa: nie ten naród jest wielki, co na mapie szeroko rozpostarte granice widzi, ale ten, co zachowa ducha narodowego, obyczaje i męstwo.

Na karcie tytułowej motto z „Eneidy”: et nos aliquod nomen decusque gessimus (i my nosiliśmy niegdyś jakieś imię i chwałę). Na odwrocie drzeworytowy herb Wazów – Orzeł, Pogoń i snopek Wazów w polu sercowym, pod koroną, otoczony łańcuchem Złotego Runa.

Opis fizyczny: XC, 539, [4] s., 5 rycin. Oprawa z epoki, półskórek, z reperowanymi ubytkami. Zapiski na wyklejkach, dawne prywatne stemple własnościowe. Miejscami przybrudzenia i przebarwienia papieru. Stan ogólny dobry-.