Opis

„Nie zabijajcie ojczyzny!” – tak w marcu 1622 roku woła anonimowy autor do kilku tysięcy żołnierzy, którzy kilka miesięcy wcześniej obronili Rzeczpospolitą pod Chocimiem, a teraz, niezapłaceni, zawiązali konfederację, ściągnęli z Krakowa pięćdziesiąt tysięcy złotych okupu i łupią wsie wokół miasta. Pisze w samym środku wydarzeń, kiedy nikt jeszcze nie wie, jak to się skończy. Wychodzi z tego pamflet ostry, uczony i miejscami naprawdę zabawny.

O konfederacyi lwowskiej, w roku 1622 uczynionej, nauka. Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. Kraków, nakładem Wydawnictwa Biblioteki Polskiej, 1858.

Zwycięska armia, która zbuntowała się o żołd

Jesienią 1621 roku wojsko koronne wytrzymało pod Chocimiem oblężenie ogromnej armii tureckiej. Pieniędzy na wypłatę jednak nie było. W lutym 1622 roku żołnierze zebrani we Lwowie zawiązali konfederację i zażądali żołdu za pięć kwartałów. Wkrótce doszły żądania polityczne: urzędy dla żołnierzy, ograniczenie władzy hetmanów, gwarancje na przyszłość. Konfederaci ruszyli w głąb kraju i pustoszyli dobra biskupstwa krakowskiego.

Autor „Nauki” nie przebiera w słowach. Ze szczegółami opisuje, co widział w Krakowie i okolicy. Miasto, które przez całą wojnę modliło się za wojsko czterdziestogodzinnym nabożeństwem „dniem i nocą nie przestając”, dostało w podzięce kontrybucję. Duchownym złupiono wioski, a gospodarze z Kleparza „z żonami i z córkami musieli się do Krakowa wyprowadzić”. Konfederatom wytyka:

„Miasto jechania do Częstochowy, abo na Kalwaryą, obróciliście się do cudzych wiosek, w cudzych komorach cudze żony są przez was obelżone. A toż to wasze Te Deum laudamus?” (Ciebie, Boga, wysławiamy)

Pamflet z charakterem

Tekst ma osiem krótkich rozdziałów o konfederacji, przysiędze, grzechu, hańbie i karze bożej. Pisze go jednak człowiek o ciętym języku i wielkiej erudycji, który przeplata Pismo Święte, Senekę, Eliana i Cycerona z anegdotami z codziennego życia. Pierwszą „konfederacją” świata nazywa wieżę Babel. Modę na konfederacje wywodzi z Niderlandów, a przy tym przypomina przestrogę kanclerza Jana Zamoyskiego: „Ja nie będę tak długo żyw; ale uczuje po mnie ojczyzna, co niekaranie tej pierwszej konfederacyi złego potem narodzi.”

Najlepsza jest przypowieść o rzeźbiarzu Poliklecie. Poliklet wystawił na rynku dwa posągi. Jeden był jego dziełem, a drugi pozwolił poprawiać przechodniom. Jeden ściosał nos, drugi czoło, trzeci wargi, czwarty wklepał młotkiem oczy. Po roku ludzie zachwycali się pierwszym posągiem, a nad drugim pytali: „co za potwora tak szpetna?”. Autor kończy:

„Kto tego nie widzi, że nasza Polska abo rzplta, własna jest ona potwora od wszytkich pociosana”

Jest też scena z obiadu, na którym pewien szlachcic przez cały posiłek rozprawiał o naprawie Rzeczypospolitej, aż żona poprosiła go: „najedz się jedno w. m. pierwej, potem dopiero będzie w. m. mówił o naprawie królestwa”. Jest anegdota o sędzim, który przesłuchiwał dwóch złodziei. Jeden przedstawił się jako Mazowita, drugi jako Łotrowita, a sędzia, stukając ich głowami, orzekł: „Mazowita, Łotrowita, oba się djabłu godzita”.

I jest fragment, który trudno czytać bez gorzkiego uśmiechu:

„Polsko, któraś się wolnością popisowała, czy widzisz co się z tobą dzieje? Tak rok żołnierze w niewieścich zarękawiach podszytych lecie chodzili, a tego roku ręce w karwasze zapiąwszy, prawa chcą pisać.”

Głód 1622 roku

Pod koniec ton się zmienia. Autor przypomina, że rok 1622 przyniósł nieurodzaj, powodzie i pobory, i przytacza list, który dostał tego samego tygodnia. Ludzie z głodu wykopują i jedzą padłe bydło, a niektórzy sami odbierają sobie życie. „To tak ci od głodu, któregoście wy po większej części przyczyną, w ten czas czynią, kiedy wy zbytkami opływacie.”

Całość zamyka dwuwiersz „Napomnienie panom konfederatom” i krótki „Przydatek”, w którym autor wskazuje źródło polskich nieszczęść: „Korzeń złego: zbytnia wolność abo raczej swawola”. Ostatnie zdanie brzmi jak przepowiednia: „Plewiarza obcego uchowaj Panie Boże.”

Wydanie z 1858 roku

Oryginał ukazał się anonimowo w 1622 roku. W 1858 roku przypomniał go Kazimierz Józef Turowski w swojej „Bibliotece Polskiej” – krakowskiej serii przedruków dawnych tekstów polskich. Wydanie zachowuje dawne brzmienie tekstu i łacińskie wtrącenia, a na karcie tytułowej stoi łacińskie motto: „Multis simul criminibus obruitur, qui contra patriam peccat: impietate, ingratitudine, civium perturbatione, ac matricidio” (Wieloma naraz zbrodniami obarcza się ten, kto grzeszy przeciw ojczyźnie: bezbożnością, niewdzięcznością, wzniecaniem zamętu wśród obywateli i matkobójstwem). Druk krakowskiej drukarni „Czasu”.

Pozycja dla kolekcjonerów historii wojskowości, dziejów Lwowa i Krakowa, polskiej publicystyki politycznej XVII wieku i serii Turowskiego.

Stan zachowania

Okładka papierowa. Stron 21. Stan dobry.