Opis

Jezuici zostali skasowani przez papieża w 1773 roku – a ta książka wyszła w 1799 z drukarni Kolegium Societatis Jesu. Nie jest to pomyłka drukarza. Katarzyna II nie pozwoliła ogłosić brewe kasacyjnego na ziemiach zabranych Rzeczypospolitej w pierwszym rozbiorze, dzięki czemu Towarzystwo Jezusowe przetrwało na Białorusi jako jedyne na świecie. Połock stał się stolicą zakonu, który formalnie nie istniał, a jego drukarnia działała pod przywilejem cesarskim – co karta tytułowa ogłasza wprost: „In Privilegiata à Sua Imperatoria Majestate Typographia Coll: Soc: Jesu”.

[Colonia, Dominique de (1660–1741)]
De Arte Rhetorica Libri Quinque, lectissimis veterum authorum aetatis aureae exemplis illustrati et ad usum candidatorum eloquentiae accommodati.  
Polociae [Połock], In Privilegiata à Sua Imperatoria Majestate Typographia Coll. Soc. Jesu, Anno Domini 1799. — 16×10 cm, 260 s.

(O sztuce retorycznej ksiąg pięć, objaśnionych najwyborniejszymi przykładami dawnych autorów złotego wieku i przystosowanych do użytku adeptów wymowy)

Podręcznik retoryki pióra Dominika de Colonia, francuskiego jezuity, przez dziesięć lat profesora wymowy w Lyonie. Jego pięć ksiąg o sztuce retorycznej stało się jednym z najczęściej przedrukowywanych podręczników w szkolnictwie jezuickim Europy; wydania ukazywały się we Francji, Włoszech i Hiszpanii jeszcze w XIX wieku. W drukarni połockiej wychodził wielokrotnie jako podręcznik dla klasy piątej.

Tekst otwiera motto z Seneki, List 64: czczę odkrycia mądrości i cieszy mnie przystępować do nich jak do spadku po wielu; to zostało dla mnie zdobyte, dla mnie wypracowane. Bądźmy jednak dobrym ojcem rodziny, pomnażajmy to, cośmy otrzymali – niech ta schedą przejdzie ode mnie do potomnych powiększona. Wiele jeszcze pracy pozostaje i pozostawać będzie, a nikomu urodzonemu nawet po tysiącu wieków nie zostanie odjęta sposobność dorzucenia czegoś jeszcze.

Dalej idzie klasyczny wykład szkolny. Pięć pytań otwierających: czym jest retoryka i jaki jest jej cel, jaka jest jej materia, jakie części, jaka godność i pożytek, jakimi środkami można ją zdobyć. Definicja za Kwintylianem: retoryka jest sztuką dobrego mówienia, to znaczy mówienia ozdobnego, poważnego i obfitego. Na marginesach wydrukowano pytania kontrolne – Rhetorica quid sit? Quare vocatur ars? – żeby uczeń mógł odpytać sam siebie albo żeby profesor mógł odpytać jego. Widać po tym, że to książka do pracy, nie do gabloty.

Do tego dochodzi walor typograficzny: karta tytułowa w bogatej ozdobnej ramce z kwiatowym bukietem, winiety i przerywniki drzeworytowe w tekście.

Druk kresowy, z terenu dzisiejszej Białorusi, z oficyny o wyjątkowym miejscu w historii zakonu.

Oprawa materiałowa, przybrudzona.

Stan: papier pożółkły, z zaplamieniami i śladami dawnego zawilgocenia, drobne naddarcia marginesów kart początkowych. Na karcie tytułowej dawne wpisy własnościowe rdzawym atramentem. Blok trzyma się dobrze, tekst czytelny.