Opis

GUEVARA Antonio de
Zegar Monarchow, z Zycia M. Aureliusza Cesarza Rzymskiego przez J.W.X. Antoniego Guevara Biskupa Accitanskiego, Karola V. Cesarza Chrzescianskiego Spowiedniká, Káznodzieię, y Dzieiopisa, Roku 1524. Złożony. w Roku 1611 Z Hiszpáńskiego Języká ná Łaciński Przełożony. Teraz Przez Urodzonego Antoniego Felixa Roszkowskiego Polskim tłumaczony Językiem. Przedrukowany.
W Poznaniu, w Drukárni J.K.M. Collegium Soc. Jesu, 1762.

Jedna z najpoczytniejszych książek szesnastowiecznej Europy w polskim przekładzie, który czytano w Rzeczypospolitej przez całe stulecie. Antonio de Guevara, franciszkanin, kaznodzieja i kronikarz cesarza Karola V, a potem biskup Guadix (stąd „Biskup Accitański” z karty tytułowej), zbudował swój „zegar” dla władców wokół postaci Marka Aureliusza. Podawał go za cesarza-filozofa, którego listy i mowy rzekomo odnalazł w starym rękopisie. W rzeczywistości sporą część tych tekstów napisał sam, a ta literacka mistyfikacja okazała się jednym z największych sukcesów wydawniczych epoki. Dzieło przełożono na wiele języków i czytano jako klasyczne „zwierciadło książąt”, podręcznik dobrego panowania.

Polski przekład Antoniego Feliksa Roszkowskiego, zrobiony z przekładu łacińskiego, miał wcześniejsze wydanie z lat 1759–1760. Oferowane wydanie poznańskie z 1762 roku, wytłoczone w drukarni kolegium jezuitów, jest jego przedrukiem. Kolejne wychodziły m.in. w 1776 roku i w Wilnie w 1783 roku, a jeszcze jedno we Lwowie w 1885 roku.

Książka dzieli się na trzy części. Pierwsza wprowadza postać Marka Aureliusza i wykłada, jakim chrześcijaninem powinien być władca. Druga uczy, „jakim sposobem w stanie małżeńskim żyć i sprawować się ludzie powinni” i jak wychowywać potomstwo. Trzecia, z osobną kartą tytułową, omawia cnoty władcy: sprawiedliwość, łaskawość, miłość pokoju, „wspaniałość umysłu”, a na koniec pamięć o śmierci. Rejestr pokazuje, jak żywo to napisano: jest tu list cesarza do Lawinii, pocieszający ją po śmierci męża, pouczenie, że monarchowie powinni być opiekunami wdów i sierot, rozdział o tym, jak mało przyjaciół mówi choremu prawdę, i scena śmierci Marka Aureliusza. Umierający cesarz żałuje w niej, że zostawia dziedzicem niegodnego syna, i w ostatniej mowie przekazuje Kommodusowi swoje rady. O pożytkach z małżeństwa Guevara pisze tak:

„kiedy Oyciec umiera, á Dziedzicem Domu zostáwuie Syná, nie może się mowić, że umárł stárym, ále iákoby w Synu odmłodniał, o czym stárodawne niesie przysłowie: Wonność wonności Chleb, Smák smáku Sol, ták miłość miłości Synowie.”

Komplet trzech części, część III z własną kartą tytułową (Poznań 1762). Stron 633. Format 16 × 10 cm. Winiety drzeworytowe, m.in. jezuickie z monogramem IHS i dewizą AMDG. Oprawa współczesna, półskórek z tytułem i ozdobnikami złoconymi na grzbiecie, narożniki skórzane. Brzegi kart barwione. Ogólny stan zachowania dobry.