Opis

TAINE Hippolyte – Zarysy Anglii. Tom I–III (współoprawne). Przełożył Aleksander Świętochowski. Warszawa 1872. Nakładem Redakcyi „Przeglądu Tygodniowego”. Drukarnia Przeglądu Tygodniowego. Format 15 cm. s. 150; 174; 119. Oprawa półpłócienna.

Francuski oryginał, „Notes sur l’Angleterre”, wyszedł u Hachette’a w Paryżu w 1872 roku. Polski przekład ukazał się w tym samym roku. Warszawscy pozytywiści nie czekali, aż książka Taine’a obrośnie w sławę – wzięli ją na warsztat, ledwie zeszła z paryskiej prasy.

Tłumaczem był Aleksander Świętochowski, wówczas dwudziestotrzyletni, rok wcześniej autor „My i wy” – manifestu, który podzielił polskie życie umysłowe na starych i młodych. Ukazało się to nakładem redakcji „Przeglądu Tygodniowego” Adama Wiślickiego, głównego organu warszawskiego pozytywizmu, i to nie jako osobna książka, lecz jako dodatek do kolejnych numerów pisma; ślad tego widnieje w stopkach kart, z odsyłaczem „Dodatek do Przeglądu Tygodniowego”. Taine – teoretyk rasy, środowiska i momentu dziejowego – był dla tego środowiska jednym z patronów intelektualnych, a Anglia wzorem społeczeństwa zorganizowanego wokół pracy i praktycznego wykształcenia. Przekład miał zatem funkcję programową, nie tylko informacyjną.

Sama książka jest zapisem dwóch pobytów Taine’a w Anglii, w 1858 i 1871 roku – notatek obserwatora, który patrzy na obce społeczeństwo jak przyrodnik na okaz. Opisuje londyńskie ulice i przedmieścia, kobiety i mężczyzn, obyczaj, religię, kluby, prasę. Rozdział o wykształceniu zaczyna od Harrow i Etonu, z porównaniem angielskiej public school do francuskiego liceum: około ośmiuset uczniów w Eton, po pięciuset w pozostałych, wiek od trzynastu do osiemnastu lat, zakłady wolne i prywatne, nie wspierane przez państwo – i konkluzja, że żadne inne porównanie nie oddaje wyraźniej sprzeczności dwóch narodów.

Ton bywa bezlitosny. Opisując los kobiet z londyńskich nizin – tych, które chciałyby kupić lub wyłudzić mały zakład, zostać szwaczką, modniarką lub magazynierką, mają świadomość swego upadku, przejadają z dnia na dzień to, co zarobiły, kończą na pijaństwie i umierają w szpitalu – Taine zamyka rzecz zdaniem, którego pozytywiści nie mogli mu darować ani zapomnieć: patrząc na to piękne społeczeństwo, dostrzega zawsze poza ludzką głową i wspaniałym biustem grzbiet zwierzęcy i obłocony.

Wartość tej edycji leży dziś nie w samym Tainie, dostępnym w nowszych przekładach, lecz w osobie tłumacza i w miejscu wydania. To wczesna, mało znana pozycja w dorobku Świętochowskiego, powstała, zanim stał się Posłem Prawdy. Warto dodać, że badacze jego biografii odnotowują, iż przekład spotkał się wówczas z krytyką za styl i błędy językowe – to praca młodego człowieka, robiona szybko, pod tempo tygodnika, i właśnie dlatego ciekawa jako dokument warsztatu.

Stan: papier pożółkły, karta tytułowa tomu pierwszego przybrudzona i z zaplamieniami, blok zwarty, tekst czytelny w całości. Oprawa półpłócienna, otarcia i przetarcia. Osobliwość introligatorska: karta tytułowa tomu drugiego oprawiona przy karcie tytułowej tomu trzeciego.

Pozycja rzadka. Wydawnictwa dodatkowe „Przeglądu Tygodniowego” szły do prenumeratorów w składkach i rzadko trafiały do introligatora – większość rozeszła się i zaginęła razem z rocznikami pisma. Dla badaczy polskiego pozytywizmu, biografów Świętochowskiego, historyków recepcji Taine’a w Polsce i zbieraczy warszawskich druków lat siedemdziesiątych XIX wieku.