Opis

„Catechisme moral & politique. Katechizm moralno-polityczny.” Warszawie, 1810 Roku.

Anonimowy druk wydany w Warszawie w 1810 r. — w szczytowym okresie Księstwa Warszawskiego, państwa powołanego przez Napoleona i rządzonego przez króla saskiego Fryderyka Augusta. To czas, gdy do Polski wracały wraz z Kodeksem Napoleona francuskie idee obywatelstwa, równości wobec prawa i „cnoty publicznej” — i gdy próbowano je tłumaczyć na język zrozumiały dla szerokiego czytelnika.

Właśnie temu służy forma tej książeczki: katechizm — pytanie i odpowiedź — przeniesiony z terenu religii na teren filozofii moralnej i nauki o społeczeństwie. Tekst wydrukowano równolegle po francusku i po polsku, na sąsiadujących stronach, co czyni z niego zarazem podręcznik obywatelski i pomoc do nauki języka francuskiego — wtedy języka administracji, wojska i salonu.

Dzieło dzieli się na kolejne Nauki (Leçons), każda opatrzona ozdobnym winietowym przerywnikiem drukarskim. Rozpoczyna się od fundamentów:

P. Jakie iest naywiększe dobro, o którego nabycie powinniśmy się starać? O. Jest to Mądrość. P. Cóż iest ta Mądrość? O. Jest to znaiomość prawdy i cnoty. P. Co iest Filozofia? O. Jest to nauka, która nas uczy poznania prawd moralnych, fizycznych i metafizycznych.

Nauka Siódma — O rozmaitości towarzyskiey i przyrodzoney — podejmuje temat, który w 1810 r. był politycznym dynamitem: różnicę między nierównością cywilną („ta, która pochodzi z urodzenia, godności, stanu i bogactw”) a przyrodzoną, opartą „na przymiotach ciała, talentów, rozumie i własności serca”. Dalsze partie prowadzą do konkluzji o sprawiedliwości:

O. Sprawiedliwość nie cierpi żadney różnicy osób; iest to dług, który należy się wypłacić wszystkim ludziom, bo sława kraiu od tego zawisła.

To dokument momentu, w którym w polszczyźnie dopiero kuł się nowoczesny słownik obywatelski — a każde takie zdanie było stanowiskiem w sporze o kształt społeczeństwa po upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej.

Proweniencja

Egzemplarz nosi wyraźne ślady swojej wędrówki:

• Fioletowa pieczęć „Seminar für osteuropäische Geschichte — K. k. Universität Wien” (Seminarium Historii Europy Wschodniej Cesarsko-Królewskiego Uniwersytetu Wiedeńskiego) — na karcie tytułowej i wewnątrz. Oznaczenie „k. k.” datuje ją przed 1918 rokiem
• Pieczęć „Doublette” — czyli druk zdublowany, wycofany ze zbiorów uniwersyteckich
• Odręczny numer inwentarzowy 30033

Książeczka trafiła zatem do austriackiej nauki jako materiał źródłowy do dziejów Europy Wschodniej — i dopiero jako duplikat wróciła w prywatne ręce.

• Warszawa 1810, bez oznaczenia autora i drukarni
• Stron: 47, tekst równoległy polsko-francuski
• Wymiary: 18 × 11 cm
• Okładka papierowa z epoki (szarozielony papier), grzbiet ze śladami po dawnym szyciu
• Stan zgodny ze zdjęciami: papier czerpany pożółkły, zaplamienia i foxing, naddarcia i ubytki narożników oraz krawędzi, przetarcie przy grzbiecie; blok czytelny w całości

Rzadki, nieoczywisty druk epoki napoleońskiej — polonicum i varsavianum o dużej wartości źródłowej dla historii idei, oświaty obywatelskiej i języka polityki. Ciekawa pozycja dla kolekcjonerów druków Księstwa Warszawskiego, historyków, filologów i badaczy dwujęzycznych wydawnictw edukacyjnych.