Opis

Kara śmierci „wykonywa się przez powieszenie na szubienicy”. Najcięższe więzienie oznacza celę w odosobnieniu, kajdany na rękach i nogach, żelazną obręcz wokół pasa, łańcuch przykuwający do muru i ciepłą, bezmięsną strawę co drugi dzień. Tak w 1804 roku polski poddany cesarza Franciszka mógł przeczytać, co go czeka za złamanie prawa. Ta niewielka książka to polski przekład austriackiego kodeksu karnego, który przez blisko pół wieku decydował o losie przestępców w Galicji.

Księga Ustaw na zbrodnie, i ciężkie policyine przestępstwa. Kraków 1804.

Kodeks ogłosił cesarz Franciszek II patentem wydanym w Wiedniu 3 września 1803 roku. Od 1 stycznia 1804 roku obowiązywał we wszystkich „niemieckich dziedzicznych krajach” monarchii Habsburgów, a więc i w Galicji. Zastąpił kodeks Józefa II z 1787 roku. W Galicji, z poprawkami, obowiązywał aż do połowy XIX wieku.

Cesarz tłumaczy swoje prawo

Książkę otwiera patent cesarski, w którym monarcha wyjaśnia poddanym, co i dlaczego zmienia. To ciekawa lektura. Franciszek przywraca karę śmierci, zniesioną przez Józefa II, ale zastrzega, że ma dotyczyć tylko zbrodni popełnionych „z zupełnym rozważeniem” i najgroźniejszych dla bezpieczeństwa publicznego. W łagodniejszych sprawach „skłonność serca naszego dozwalała nam ostrość praw przeszłych ułagodzić”. Znosi konfiskatę majątku przestępcy i pozwala sądom zmienić karę ze względu na jego niewinną rodzinę, bo skutki kary „na niewinnych przestępcy należących, rozciągać się nie mają”. Przywraca przedawnienie. Zapowiada też, że nowe prawo zastosuje się do czynów popełnionych wcześniej, jeśli jest łagodniejsze dla oskarżonego.

Od złego zamysłu do szubienicy

Część pierwsza zaczyna się od pytania, kiedy w ogóle można mówić o zbrodni. Kodeks odpowiada: potrzebny jest „zły zamysł”. Nie odpowiada za czyn ten, kto jest pozbawiony rozumu, popełnił go w napadzie szaleństwa albo w pijaństwie „bez zamiaru”, a także ten, kto „czternaście lat wieku swego jeszcze nie skończył”. Za same myśli nikt nie odpowiada, ale za usiłowanie zbrodni już tak. Winnym jest nie tylko sprawca, lecz każdy, kto do zbrodni namawiał, radził, chwalił ją albo pomógł ją wykonać.

Dalej idzie katalog przestępstw, który czyta się jak przegląd ówczesnego społeczeństwa. Są tu bunty i rozruchy, gwałty publiczne, samowolny powrót wygnańca, nadużycie władzy urzędowej, fałszowanie publicznych papierów kredytowych i monety, „zgwałcenie religii”, morderstwo i zabójstwo, „stracenie płodu”, porzucanie dzieci, pojedynki, podpalenia, kradzieże, rozbój, oszustwo, dwużeństwo i potwarz. Wydział drugi opisuje postępowanie karne: jurysdykcję, ustalenie „istoty uczynku” (corpus delicti), aresztowanie, więzienie w czasie śledztwa, przesłuchanie oskarżonego i świadków.

Kodeks drobiazgowo wylicza też stopnie więzienia. W najłagodniejszym więzień siedzi bez kajdan, ale pije tylko wodę i nie może rozmawiać w języku nieznanym strażnikowi. W drugim nosi żelazne kajdany na nogach i śpi na deskach. Trzeci, najcięższy, to ten opisany na samym początku.

Ślad szkolnej biblioteki z Kielc

Na karcie tytułowej odręczny wpis piórem: „Bibliotece Szkoły Woiewódzkiey w Kielcach ofiarowała…. 1824 r.”. To nie przypadek, że austriacki kodeks trafił właśnie do Kielc. W latach 1795–1809 miasto należało do Galicji Zachodniej i przez kilka lat obowiązywało tu właśnie to prawo.

Stan zachowania

Stron 285 oraz współczesna reprodukcja rozkładanej tabeli. Stan ogólny dobry, gdzieniegdzie zagięcia rogów, strona 97 wprawiona po stronie 110). Oprawa twarda. Wymiary 18 × 11 cm.