Opis

CZARNIECKI-ŁODZIA Kazimierz. Herbarz Polski podług Niesieckiego, treściwie ułożony i wypisami z późniejszych autorów, z różnych akt grodzkich i ziemskich, z ksiąg i akt kościelnych oraz dokumentów familijnych powiększony i wydany przez … T. 1–2 (w 1 wol., więcej nie wyszło). Gniezno 1875–1882. Nakładem autora, drukiem J. B. Langiego

Str. VII, [1], XXXV, 858; 272, liczne wizerunki herbów w tekście; 22,5 cm. Oprawa twarda, współczesny półskórek ze złoceniami i zdobieniami na grzbiecie, dodatkowo ochronne etui introligatorskie.

Herbarz pisany przez człowieka, który miał w swojej teczce pokwitowania od fałszerza rodowodów. Kazimierz Czarniecki-Łodzia w przedmowie bez ogródek rozlicza się z poprzednikami: Wielądko, pisze, bez żadnego skrupułu fabrykował rodowody na wielką skalę, brał za to dukaty i wydawał kwity – a kilka takich kwitów trafiło do zbiorów autora.

Jak powstał herbarz

Przedmowa, datowana w Birczy 14 grudnia 1881 roku, to szczera opowieść o dziesięciu latach pracy. Zaczęło się skromnie: autor chciał zebrać w jedną całość nazwiska szlacheckie i podać herby polskie w rysunku. Gdy litograf skończył już pracę nad herbami, „światli ludzie” doradzili mu poszerzenie zamysłu. Czarniecki streścił więc całego Niesieckiego, dodał wypisy z Duńczewskiego, Kuropatnickiego, Małachowskiego, Wielądki, Kapicy Milewskiego i urzędowego herbarza Królestwa Polskiego z 1853 roku, a do tego materiały z archiwów publicznych i prywatnych, z ksiąg kościelnych i z własnej kilkuletniej podróży badawczej.

Autor nie oszczędza dawnych heraldyków. Niesiecki, czerpiący głównie z Kromera, Długosza, Bielskiego, Paprockiego i Okolskiego, pominął wiele domów, o których ci pisali. Małachowski i Kuropatnicki nie wypisali wszystkich nobilitacji, poprzekręcali wiele nazwisk, a do Metryki Koronnej, jak się zdaje, w ogóle nie zaglądali. Duńczewski nie troszczył się o prawdę. Błędy autor poprawił, na inne zwrócił uwagę uczonym, „a fałsze i wszelkie brednie” wytknął śmiało.

Równie szczerze pisze o własnych brakach. Herby ułożone według Niesieckiego, z kilkoma dodanymi, to ledwie jedna trzecia wszystkich herbów rodzinnych – resztę odłożył do zapowiadanego „Dodatku”. W samym tomie pierwszym, do litery K, naliczył ponad 9000 rodzin. Rozesłał 5000 próśb o informacje i – jak pisze – prawie znikąd nie otrzymał pomocy. Za to swoje notatki i kilka tysięcy listów zszył w akta z indeksami i gotów był pokazać je każdemu, kto chciałby sprawdzić jego źródła.

Najbardziej ujmujące jest zakończenie, którym autor puszcza w świat pierwszy tom:

„w tej oto skromnej sukience, na jaką nas starczyło: na lepszą pracę brakło nam nauki, na ozdobniejsze jej wydanie (a to wymagałoby setek tysięcy) brakło nam funduszów!”

Dodaje też, że zamiast tradycyjnego wyliczania pokoleń przyjął „nowy zupełnie system” zapisu rodowodów, ułatwiający przeniesienie tekstu na drzewo genealogiczne i odczytanie stopni pokrewieństwa.

Źródła Lista głównych źródeł robi wrażenie rozmachem: Acta Tomiciana, roczniki wiedeńskiego towarzystwa heraldyczno-genealogicznego „Adler”, akta Ministerstwa Wojny w Moskwie (na Kremlu) przejrzane przez autora osobiście w 1859 roku, archiwa rządowe w Dreźnie (z korespondencją ministra Brühla) i w Elblągu, akta grodzkie i ziemskie z Krakowa, Kalisza, Lwowa, Płocka i Poznania, akta hipoteczne w Kościanie, archiwum rządowe w Preszburgu.

Zawartość Część wstępna w paginacji rzymskiej: O herbach; Godności i urzędy senatorskie, nadworne i ziemskie; Stan szlachecki; Zaszczyty i ordery. Dalej: Herby (od Abdank do Zbieswitz, wizerunki z krótkim opisem); Monarchowie polscy i książęta litewscy, biskupi i senatorowie, marszałkowie izby poselskiej, generałowie wielkopolscy i marszałkowie trybunału koronnego i litewskiego; Familie szlacheckie od Abakanowiczów.

Skrót herbarza Niesieckiego z uzupełnieniami z innych publikacji heraldycznych i z archiwaliów. Tom 2 urywa się na nazwisku Ostrowski – autor nie dokończył dzieła i więcej nie wyszło. Mimo to herbarz obejmuje tysiące rodzin od A do O i pozostaje użyteczną pomocą dla genealogów, zwłaszcza że autor sięgał do źródeł, których nie znali jego poprzednicy.

Stan jak na zdjęciach: liczne podklejane ubytki, szczególnie krawędzi kart na początku i na końcu książki, spowodowane niską jakością użytego, łamliwego papieru. Karta tytułowa tomu 2 w reprodukcji.