O czym jest ten fragment?

Załączone strony (399–442) stanowią pasjonujący zapis momentów krytycznych w historii I Rzeczypospolitej – okresów bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta (1572) oraz Stefana Batorego (1586).

Głównym tematem tych dokumentów jest utrzymanie porządku w państwie, w którym zabrakło króla („głowy”). Znajdziemy tu:

1. Konfederacje lokalne i generalne: Szlachta i senatorowie (m.in. krakowscy, sandomierscy i lubelscy) biorą sprawy w swoje ręce, aby zapobiec chaosowi, rozbojom i najazdom obcych mocarstw.

2. Sądy Kapturowe: To tutaj sformalizowano nadzwyczajną jurysdykcję na czas bezkrólewia. Ponieważ sądy królewskie nie mogły działać, powołano „kaptury” – specjalne sądy mające karać „gwałtowników” i dbać o bezpieczeństwo publiczne.

3. Wolna Elekcja i Artykuły Henrykowskie: Teksty odnoszą się do zasad wyboru nowego monarchy, w tym słynnej Konfederacji Warszawskiej (pokój religijny) oraz recesów dotyczących wyboru Zygmunta III Wazy.

4. Wielkie nazwiska: Na stronach widnieją nazwiska twórców potęgi XVII-wiecznej Polski: Jana Zamoyskiego (Kanclerza i Hetmana), Stanisława Żółkiewskiego czy Wawrzyńca Goślickiego (autora słynnego De optimo senatore).

Ciekawe cytaty (transkrypcja z zachowaniem stylistyki epoki):

1. O stanie państwa po śmierci króla (str. 400):

   „Gdy już za tym przypadkiem śmierci Pana a Króla naszego Prawa wszystkie ustały, a ku żadnej pociesze dobrym a spokojnym ludziom być nie mogą…”

   (Opis grozy momentu, w którym bezkrólewie mogło oznaczać prawo silniejszego).

2. O obowiązku obrony ojczyzny (str. 401):

   „…przeciwko gwałtownikom i samowolnikom ich zwoływać, one wieść, a poenas definitas legibus przeciwko takim extendować mogli.”

   (O powołaniu szlachty pod broń przeciwko tym, którzy łamią spokój publiczny).

3. O Konfederacji Warszawskiej i pokoju religijnym (str. 407):

   „Iż pod tym niebezpiecznym czasem bez Króla Pana zwierzchniego będąc, staraliśmy się wszyscy na tym walnym zjeździe warszawskim, jakobyśmy sprawiedliwość, porządek i obronę Rzeczypospolitej zatrzymać i zachować mogli.”

4. O zagrożeniu ze strony kandydatów do tronu (str. 439):

   „…abyśmy staranie czynili o tym, jakobyśmy od gwałtu takiego bronili ojczyzny i wolności naszych i do przybycia Króla J. M. z Prus granice Koronne w całe dzierżyli.”

   (Odpieranie pretensji arcyksięcia Maksymiliana Habsburga do korony).

5. O powszechnym porozumieniu (str. 399):

   „…aby pokój wnętrzny domowy i pospolity był zachowan, a w niczym od kogożkolwiek nie był gwałcon ani naruszon…”

6. Lista sygnatariuszy (str. 442):

   „Jan Zamoyski Kanclerz y Hetman sczt. [sculpsit – własnoręcznie podpisał] … Stanisław Żółkiewski P. R. własną ręką.”

   (To unikatowe świadectwo obecności ojców założycieli potęgi Rzeczypospolitej przy stanowieniu prawa).

Ten starodruk to nie tylko zbiór przepisów, to niemal „reportaż” z tworzenia się unikatowej w skali świata demokracji szlacheckiej i systemu prawnego, który miał przetrwać kolejne dwa stulecia.