Opis

Piotr Skarga SJ
Żywoty Świętych Starego y Nowego Zakonu, na każdy dzień przez cały rok, wybrane z poważnych pisarzow y doktorow kościelnych, do ktorych przydane są niektore duchowne obroki y nauki przeciw kacerstwom
Część I i II. Wilno 1747–1748

„Bom blisko śmierci, á do lat już 70. przystępuiąc, nie mam do dłuższego wieku nadzieie” – tak Piotr Skarga tłumaczył w przedmowie do krakowskiego wydania z 1603 roku, dlaczego jeszcze raz przejrzał całe dzieło. Uznał je za ostatnie wydanie, jakiego dożyje, i porównał się do świętego Augustyna, który na starość napisał Retractationes, żeby poprawić błędy młodości. Wcześniej, jak sam pisze, dokończył przekład dziesięciu tomów Roczników kościelnych kardynała Baroniusza, sięgających roku tysięcznego, i z tą wiedzą wrócił do własnych żywotów, poprawiając w nich, „co potrzebá przyniosłá”. Skarga dożył jeszcze kolejnych wydań, a Żywoty drukowano długo po jego śmierci – także w Wilnie, gdzie w latach 1747–1748 ukazało się wydanie, z którego pochodzi oferowany wolumin.

Żywoty świętych to jedna z najczęściej czytanych książek dawnej Rzeczypospolitej. Pierwsze wydanie wyszło w Wilnie w 1579 roku, za pieniądze Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki; za życia Skargi ukazało się osiem wydań, a każde było przez niego rozszerzane. Układ jest kalendarzowy: na każdy dzień roku żywot świętego, dobrany z wielu źródeł. W przedmowie Skarga zamieszcza listę pisarzy, z których korzystał, z rokiem, w którym każdy żył – od Hegezypa (160) przez Tertuliana, Atanazego, Ambrożego, Augustyna, Grzegorza Wielkiego i Bedę po Bonawenturę, Piotra Damianiego i Ribadeneirę, a obok nich Chronica Polonorum i Chronica Boemorum. Książka powstała jako odpowiedź na reformację, ale trafiła daleko poza spory teologiczne. Skarga sam odnotowuje, że „pobożni gospodarze domy swe y stoły okrasili” tymi księgami i że sięgali po nie zarówno duchowni i uczeni, jak i zwykli czytelnicy.

Przedmowa „Do Czytelniká dobrey woley” jest dziś najlepszym kluczem do tego, po co ludzie tę książkę kupowali. Skarga przekonuje do lektury z humorem i obrazowo. Czas spędzony nad żywotami przeciwstawia zabawom, w których człowiek „z pájęczyny płotno robi, á z piasku zamki z dźiećmi buduie, y motyle ná powietrzu chwyta, ktore poimawszy porzucić, boć y ręce zmáżą, musisz”. Piękno przyrody nazywa śladem Boga, a świętych – Jego twarzą i obrazem. Przywołuje Augustyna, któremu opowiedziano o dwóch dworzanach nawróconych lekturą żywota świętego Antoniego, i jego okrzyk „Powstáią prości y niebo porywáią” (w oryginale łacińskim: surgunt indocti et caelum rapiunt – powstają nieuczeni i porywają niebo). Przykład świętego działa według niego mocniej niż kazanie: „Niema iest Rhetoryká, ále dźielna bárzo y mocna namowá, pátrzánie ná cnotę”.

Są tu też argumenty bardzo staropolskie. Skarga pisze, że wstydem jest nie znać spraw swoich przodków, a przodkami w wierze są właśnie święci. Zapewnia, że każdy znajdzie wzór dla swojego stanu – biskupi, kapłani, zakonnicy, królowie, sędziowie, panowie, młodzieńcy, małżonkowie, wdowy, panny i mniszki. Przestrzega jednak przed naśladowaniem surowych postów i biczowań bez rady spowiednika, bo „długa suknia ná kárłá się nie przyda, á rychley się w niey upłećie y powáli”. W zamykającej przedmowę Modlitwie do Świętych Bożych przyznaje, że wielu cudów nie opisał, „schyláiąc się niedowiárstwu ludźi wielá”. Modlitwę kończy prośbą za króla i królestwo, by trwało w jedności, wolne od domowej niezgody i od najazdów z zewnątrz – tym samym głosem, który znamy z Kazań sejmowych.

Wileńskie wydanie z lat 1747–1748 pokazuje, jak długo trwała obecność tego tekstu w domach Wielkiego Księstwa Litewskiego – ponad 130 lat po śmierci autora i blisko 170 lat po pierwszym wileńskim druku. Egzemplarz obejmuje obie części, współoprawne w jednym woluminie w skórzanej oprawie z epoki. Zachowała się karta tytułowa części drugiej.

Przytoczone fragmenty pochodzą z przedmowy do wydania krakowskiego z 1603 roku. W oferowanym egzemplarzu karty początkowe nie zachowały się (szczegóły poniżej).

Stan zachowania: Część pierwsza i druga współoprawne w jednym woluminie, s. 104–998. Oprawa skórzana z epoki. Braki: w części pierwszej brak kart do s. 103; w części drugiej dalej brak dwóch kart (s. 489–492), sześciu ostatnich kart liczbowanych i dwóch nieliczbowanych. Zachowana karta tytułowa części drugiej. Ślady zawilgoceń i zaplamień. Pierwsze zachowane karty podklejone, głównie na marginesach, pomarszczone, z drobnymi uszkodzeniami. Ślady żerowania kornika, liczne karty z niewielkimi uszkodzeniami. Egzemplarz przycięty.