Opis

MAŁECKI Antoni – Studya heraldyczne. T. 1–2 (komplet). Lwów 1890. Nakładem autora. Z drukarni Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich pod zarządem Juliusza Birkenmaiera.

Stron 351, 399, tabl. 1 (rozkładany rodowód Świebodziców). Oprawa introligatorska twarda. Stan zachowania ogólnie bardzo dobry, dawne znaki własnościowe.

Książka, która wywróciła polską heraldykę do góry nogami – i to spod pióra filologa. Antoni Małecki, lwowski uczony znany wcześniej jako językoznawca i historyk literatury, autor monografii Juliusza Słowackiego, zabrał się do herbów jako dojrzały, uznany już uczony. Sam przyznaje to w pierwszym zdaniu przedmowy:

„Dziwnem się może niejednemu będzie zdawało, że występuję z pracą w przedmiocie tak odległym od moich dawniejszych zajęć.”

Efekt okazał się pracą, którą współcześni badacze nazywają może najważniejszym dziełem w dorobku polskich studiów nad heraldyką. Wywołała ożywioną dyskusję o początkach herbów w Polsce, a historycy i genealogowie cytują ją do dziś. „Obszerne »Studia heraldyczne« […] oparte na bardzo szerokim i cennym materiale źródłowym, miały wielkie znaczenie w dziedzinie syntezy historycznej; uznano je za dzieło »pomnikowe«” (O. Halecki).

Z czym Małecki się zmierzył

Wstęp zaczyna od rozprawy z mitem, który wtedy panował niemal powszechnie: że herb szlachecki to odznaka nadana przez monarchę za zasługę, a pierwsze takie nadania sięgają Chrobrego i Mieszka I – albo i samego Lecha. W przypisie autor przywołuje osiemnastowiecznego heraldyka Ewarysta Kuropatnickiego (1789), który łamał sobie głowę, które herby są chrześcijańskie, a które „z pogan jeszcze są wzięte”.

O dawnej heraldyce pisze bez litości. Ma ona, przyznaje, bogatą literaturę od Długosza, ale:

„Na jedno ziarenko szczerej prawdy piętrzą się w niej góry bajek, jedna mniej mądra od drugiej.”

Za dowód podaje Niesieckiego, a za dowód, że takie bajki żyją nadal – współczesnego mu Żychlińskiego. Żeby jednak nie urazić autora „Złotej księgi szlachty”, w przypisie zaznacza, że krytykuje raczej tych, którzy mu dostarczają legend o początkach swoich rodów, po czym dodaje z przekąsem, że szkoda, iż szanowny autor tak wiernie to wszystko rejestruje.

Własną metodę opisuje prosto: najpierw same fakty z zachowanych zabytków – pieczęci, dokumentów, zapisek sądowych – a wszelkie wnioski i domysły dopiero na końcu. Dlatego ogromną część dzieła stanowi przegląd średniowiecznych pieczęci: książąt, biskupów, opatów, wojewodów, kasztelanów, komesów, a wreszcie mieszczan.

Co w środku

Tom pierwszy otwiera rozprawa o zawołaniach rodowych. Małecki dowodzi, że zawołania to nazwy dawnych osad rodowych, które służyły za okrzyk wzywający do broni i za hasło bojowe, a ich początek sięga czasów przedhistorycznych. Dołącza spis herbów znanych z archiwaliów, a nieznanych heraldyce. Dalej przegląd pieczęci książąt śląskich, małopolskich, wielkopolskich, kujawskich, mazowieckich i pomorskich (z pytaniem, czy obie dynastie pomorskie były jednym rodem) oraz pieczęci duchownych – z dociekaniem, skąd Długosz brał swoje dane o rodach pierwszych biskupów. Tom zamykają tablice z wizerunkami herbów z hełmami i klejnotami, ułożone alfabetycznie aż po Trzaskę, Wieniawę, Wczele i Zabawę.

Tom drugi to pieczęcie szlachty XII–XIV wieku, w tym rzecz o pieczęciach sfałszowanych, godło Piotra Własta, pieczęć Dersława z Buska z 1190 roku i rodowody Świebodziców, Zarębów, Łodziów, Borkowiczów oraz szkic dziejów rodu Pałuków. Na rozkładanej tablicy drzewo genealogiczne Świebodziców od Klemensa i jego żony Anny. Dalej rozdział o tarczach, herbach, hełmach i klejnotach, z rozważaniem o pochodzeniu samego słowa „herb” i o herbach na Śląsku już w XIII wieku. Osobno porównanie heraldyki polskiej i czeskiej na podstawie dzieł Paprockiego.

Najmniej oczywista i chyba najciekawsza dla dzisiejszego czytelnika jest część ostatnia: godła mieszczan i innej nieszlachty. Czy mieszczanie krakowscy byli zrównani ze szlachtą? Jak nazywano herby plebejskie? Jak godło mieszczańskie mogło przemienić się w herb szlachecki – na przykładzie uszlachcenia Hozjuszów. Są tu gmerki mieszczan aż do końca XVII wieku, a na deser merki rybackie z Półwyspu Helskiego. Małecki zauważa przy tym, że na pieczęciach osób stanu nierycerskiego, duchownych czy świeckich, nigdy nie spotkał hełmu nad tarczą – hełm był wyłącznie atrybutem rycerstwa.

Pozycja obowiązkowa dla zbieraczy heraldyki, genealogów i historyków średniowiecza, a także dla każdego, kto szuka własnego herbu albo rodu w dawnych źródłach.

Spis treści (wybór, w pisowni oryginału)

Tom I

Wstęp

I. Zawołania rodowe

• Tradycyjne wyobrażenia o początku herbów u nas i o ich już w najdawniejszych wiekach znaczeniu
• Mylność zdania, żeby godła herbowe i rzekome nazwy herbów pochodziły z jednego czasu
• Podwójność nazwy herbów: u Długosza, u Paprockiego, u Niesieckiego, w dawnych zapiskach sądowych
• Rozróżniać należy zawołania rodowe a deskrypcye godeł herbowych
• Tylko zawołanie rodu jest prawdziwą nazwą herbu
• Co właściwie znaczą słowa czyniące posługę zawołań?
• Wykład w dziełach z r. 1840–1875. Wykład w czasach ostatnich
• Opinia autora. W zawołaniach mamy nazwy topograficzne
• Szczegółowy z tego punktu widzenia przegląd herbów w alfabetycznym porządku
• W zawołaniach mamy nazwy głównych niegdyś osad rodowych. Te osady dały rodom nazwiska
• Te nazwy osad służyły za okrzyk powołujący do broni i za hasło bojowe
• Pierwszy początek zawołań sięga w czasy przedhistoryczne
• Co rozumieć o zawołaniach, jeżeli z nich kilka różnych do jednego herbu należy?
• Czy naszej heraldyce były kiedy wszystkie nasze zawołania i wszystkie rody szlacheckie wiadome?
• Spis herbów w archiwalnych źródłach wspomnianych, heraldyce nieznanych, a i w tem dziele nie omówionych
• Spis zawołań wydobytych z zapisek

II. Napieczętne znaki w Polsce aż po koniec XIII stulecia. Część pierwsza

• A. Pieczęci panujących książąt: na Szląsku średnim i dolnym, w górnym Szląsku, w Małejpolsce, w Wielkiejpolsce, w Kujawach, Łęczyckiem i Sieradzkiem, w ziemi Dobrzyńskiej, w Mazowszu
• Pieczęci książąt Pomorskich w dzielnicy nadodrzańskiej, w dzielnicy nadwiślańskiej, na wyspie Rui
• Czy obydwóch tych dynastyj pomorskich ród jeden?
• W jakim z nimi Gryfici małopolscy związku?
• B. Pieczęci osób duchownych: biskupów, opatów, prałatów i niższego kleru
• Dawne katalogi biskupów pod względem heraldycznym
• Skąd brał Długosz swoje daty o rodzie pierwszych biskupów?
• Pieczęci kilku duchownych z w. XIII wyjątkowo z godłami
• Tablice z wizerunkami herbów

Tom II

II. Napieczętne znaki w Polsce aż po koniec XIII stulecia. Część druga

• C. Pieczęci Szlachty
• O sfałszowanych pieczęciach
• Godło Piotra Własta (przodka Łabędziów)
• Pieczęć Dersława z Buska z r. 1190
• Pieczęci z XIII wieku: bez żadnych godeł; z godłami, ale nie mówiącymi; z literami; z godłami mówiącymi – m.in. Sąd (Odrowąż) kasztelan wojnicki, Krystyn (Gozdawita) wojewoda mazowiecki 1212, Komes Bronisz (Łodzia) 1230, Lupus kasztelan kruszwicki 1212, Marek (Świeboda) wojewoda krakowski 1220, Pakosław Stary (Lis), Warsz (Rawicz) kasztelan krakowski 1278, Sławosz ze Sławoszowa 1210, Mściwoj wojewoda wiślicki 1231, Wilgo sędzia mazowiecki 1250, Sędziwoj z Szubina, komesowie Olbracht i Mikołaj Zarębowie 1289
• Rodowód Świebodziców w XII i XIII w.
• Szkic dziejów rodu Pałuka
• Rodowód Zarębów w w. XIII
• Rekapitulacya i konkluzye

III. Tarcze, Herby, Hełmy, Klejnoty

• Szereg już herbów na pieczęciach XIV stulecia
• Skąd wzięto herby i z czego je tworzono?
• Godła dawniejszego typu jeszcze i w wieku XIV
• Sposób przejścia z jednej epoki w drugą: pieczęci Święców pomorskich, rodowód i pieczęci Łodziów
• Herb otrzymuje tosamo znaczenie co zawołanie
• Pochodzenie tego słowa herb
• Odrębność znaczenia herbu w Polsce
• Herby na Szląsku już w XIII stuleciu: Grzymała (Pogarell), Biberstein, Rogala, Wierzbna, Wiesenburg, Dryja, Junosza, Sternberg, Herburt, Drogomir, Glaubicz, Korzbok
• Maćko Borkowicz i jego herb. Rodowód Borkowiczów
• Hełmy na polskich pieczęciach
• Klejnoty w heraldyce polskiej
• Dowolności w akcesoryach herbowych
• Mniemane udostojnienia i nadwerężenia tarczy herbowej w Polsce
• Waryanty godeł herbowych
• Herby złożone

Wspólności w heraldyce polskiej a czeskiej

• Wspólności w Paprockiego Zrdcadle
• Wspólności w tegoż Dyadochu
• Wspólności w publikacyi Kupfera

Godła mieszczan i innej nieszlachty w Polsce

• Ślady takich godeł już w XIII stuleciu
• Godła zachowane z XIVgo w. dotyczą samych mieszkańców krakowskich
• Czy mieszczanie krakowscy byli zrównani ze szlachtą?
• Przegląd godeł na pieczęciach mieszczańskich z XIV i XV wieku
• Brak im hełmu i klejnotu nad tarczą
• Pieczęci z monogramami literowymi. Pieczęci obrazkowe. Pieczęci z polubownymi znakami
• Jak nazywano takie godła plebejskie?
• Godło mieszczańskie mogło się i w herb szlachecki przetworzyć
• Pięć przykładów takiego zdarzenia (Uszlachcenie Hozyuszów)
• Przegląd godeł plebejskich z XVI i XVII wieku
• Herbiki mieszczan podobne do herbów szlachty
• Gmerki mieszczan aż do końca XVII w.
• Merki rybackie na półwyspie Heli
• Zakończenie