Opis

EWANGELIA MURZYNOWSKIEGO, Królewiec 1551 – barwny reprint egzemplarza z ręcznymi przyganami jego największego krytyka

Evangelia Svvieta Pana Iesvsa Christvsa Vedle Matthaeusza Swietego, z Greckiego Iezyka na Polski przełożona, I wykładem krotkim a ku inszem Evangeliom potrzebnym, na wielu miescach obiaśniona […]. Przytem iest przydana nauka czytania i pisania iezyka Polskiego. W Krolewcu Pruskim 1551. Reprint: Płock, Towarzystwo Naukowe Płockie, 2003. Nakład 1000 egz. 148 kart, 22 × 17 cm.

„I mało i źle!”  wydawca Jan Seklucjan we wstępie

Tak – przewidywał wydawca Jan Seklucjan we wstępie – zawołają niektórzy czytelnicy na widok tej książki.

„Gdy te święta Evangelia ujrzą niektórzy, snać tak sobie pomyślą abo mi powiedzą: I tóż to był Testament nowy, któryś ty nam zdawna obiecował? Potem gdy będą czytali, a snać się im co nie spodoba, zda mi się, iż głośno zawołają: I mało i źle!”.

Nie pomylił się. Egzemplarz, z którego wykonano ten reprint, przeszedł przez ręce Jana Sandeckiego-Maleckiego (ok. 1482–1567), pastora z Ełku, drukarza i rywala Seklucjana. Malecki przeczytał książkę z piórem w ręku, strona po stronie, i zostawił na marginesach setki poprawek i komentarzy po polsku i po łacinie, czarnym i czerwonym atramentem. Reprint oddaje je w kolorze, razem z przybrudzeniami, zaciekami i pieczęciami bibliotecznymi oryginału ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Czyta się go jak zapis kłótni sprzed prawie pięciuset lat.

Pierwszy polski przekład Ewangelii z greki

Tłumaczem był Stanisław Murzynowski (ok. 1528–1553) z Murzynowa pod Płockiem, student Wittenbergi, który zmarł w wieku około dwudziestu pięciu lat. Przez ponad trzy stulecia jego zasługę przypisywano wydawcy i dopiero w 1906 r. udowodniono, kto naprawdę przełożył tekst. Książkę tłoczył w Królewcu Aleksander Aujezdecki. Oprócz Ewangelii z obszernym „wykładem krótkim” przynosi „Orthographia Polska. To jest nauka pisania i czytania języka polskiego, ile Polakowi potrzeba”, z pełnym alfabetem polskich liter, jeden z najwcześniejszych traktatów o polskiej pisowni.

Co mówią dedykacja i przedmowa

Łacińska dedykacja dla księcia Albrechta Hohenzollerna przypomina, że to on od kilku lat namawiał, by przełożyć na polski choćby Nowy Testament, tak aby jego poddani, „praesertim vero Poloni” (a zwłaszcza Polacy), mogli słowo Boże nie tylko słyszeć, ale i sami czytać. Seklucjan pisze, że do takiego ciężaru potrzeba było Herkulesa, a nie jego, „pigmeja”, i prosi, by tak wielki ciężar nie spoczywał na „infirmissimo parieti” (najsłabszej ścianie). Malecki dopisał obok: „Nihil verius dicere potuisti” (Nic prawdziwszego nie mogłeś powiedzieć).

Polska przedmowa „Swoim wiernym słuchaczom a słowa bożego prawdziwym miłośnikom” to tekst pełen żalu i dumy. Seklucjan skarży się, że wielu obiecywało pomoc, wzięło jego listy i rejestry, a oddało „kilka biednych arkuszów”, sam zaś wyłożył na dzieło „nie jedno sto, okrutnie się zadłużywszy”. Zapewnia, że przy przekładzie sprawdzano, co znaczą słowa greckie u Kamerariusza, Suidasa, Hezychiusza, Atenajosa i Polluksa. Radzi też:

„kto by chciał mieć taką Biblią, której by się już nie mógł nigdy w niczem sprzeciwić, niechaj ma pierwszą część po żydowsku, a wtórą po grecku”.

Tłumaczy się z regionalizmów („Gdy tedy kto ujrzy co inaczej wymowione, niźli on wymawia, niechaj się nie gniewa”) i zapowiada, że reszta Nowego Testamentu pójdzie już „gołem textem”. Nieprzychylnych krytyków nazywa wprost „prawymi Judaszami”.

Na marginesach: polemika ręką Maleckiego

Glosy Maleckiego to najciekawsza część tego wydania. Już na karcie tytułowej przy zapewnieniu o przekładzie z greki notuje: „Dicit se ex Graeco Matthaeum in linguam polonicam transtulisse” (Twierdzi, że przełożył Mateusza z greckiego na polski) – i podaje to w wątpliwość. Pod przedmową wydaje wyrok: „Si vere translatum esset, boni consuleremus et gratias vobis ageremus. Nunc autem conatum vestrum laudamus, sed translationem vestram non probamus” (Gdyby przełożono to wiernie, przyjęlibyśmy to życzliwie i podziękowali wam. Teraz jednak chwalimy wasz wysiłek, ale przekładu nie pochwalamy). Obok fragmentu o „Judaszach” protestuje po łacinie, że nie wolno go tak nazywać, i radzi tłumaczom, by tak wielkiego dzieła nie przekładali niedbale.

Poprawia polszczyznę i pisownię niemal w każdym wierszu: „snać” zmienia na „snadź”, „nigd” na „nikt”, „nadziewam” na „spodziewam”. Przy słowie „potem” złośliwie dopisuje, że oznacza ono pot. O archaicznej partykule „le” zauważa: „quid sit nescitur” (nie wiadomo, co to jest). W rodowodzie Jezusa Murzynowski pisze „z Abrahama poszedł Izaak” i tłumaczy na marginesie druku, że unikał „porodził” i „urodził”, bo brzmi to, „jakoby o niewieście […], wszak przykro i słuchać”. Malecki odpowiada pod spodem, że tekst mówi „Abraham genuit Isaac” i należy tłumaczyć: „Abraham spłodził Izaaka”.

Najmocniej obchodzi się z modlitwą Pańską. Nad drukowanym „Niechaj będzie święcono imię twoje / Niechaj przyjdzie królestwo twoje” pisze „O quam inepta est versio vestra precationis dominicae” (Jakże niezgrabny jest wasz przekład modlitwy Pańskiej), przekreśla tekst i obok wpisuje wersję tradycyjną: „Ojcze nasz, jenże jesteś w niebiesiech. Święć się imię twe. Przyjdź królestwo twe…”.

Ironię całej sprawy widać w łacińskim wierszu „Ad Latinum Polonici scripti lectorem” na początku książki. Ostrzega on tego, kto „saevo carpere dente voles” (zechce szarpać to dzieło okrutnym zębem), by nie zżarła go własna zawiść. Malecki przeczytał – i szarpał dalej.

O reprincie

Inicjatorem reprintu był dr hab. Jacek Olędzki z Uniwersytetu Warszawskiego, który w 1997 r. doprowadził do sporządzenia cyfrowej kopii starodruku. Wykonały ją Elżbieta Bylinowa z Gabinetu Starych Druków BUW i Marta Jankowska. Wydanie przygotowało Towarzystwo Naukowe Płockie staraniem Hanny Witt-Pasztowej. Druk i oprawa: Białostockie Zakłady Graficzne. Reprint barwny, wiernie oddający kolory papieru, czerwień druku i atrament glos.

Stan ogólny dobry.

Dla kolekcjonerów polskich Biblii i reformacyjnych druków, historyków języka, badaczy przekładu i miłośników Mazowsza – zwłaszcza okolic Płocka, skąd pochodził tłumacz.