Opis

[L’HUILIER Simon] – [GAWROŃSKI Andrzej, tłum.]
Geometrya dla Szkół Narodowych. Część druga: O Bryłach. 1781.

Geometria brył z serii podręczników Komisji Edukacji Narodowej. Komisja Edukacji Narodowej zamówiła u genewskiego matematyka Simona L’Huiliera komplet książek elementarnych z matematyki, a na polski przełożył je Andrzej Gawroński. Część druga „Geometryi” prowadzi ucznia od położenia prostych i płaszczyzn w przestrzeni przez kąty bryłowe i równoległościany prostokątne i nieprostokątne, graniastosłupy i ostrosłupy aż po walec, stożek, kulę i bryły podobne. Po drodze wtrąca praktyczny rozdział o podnoszeniu liczby do sześcianu i wyciąganiu pierwiastka sześciennego.

Wykład zaczyna się od rzeczy, które uczeń zna z domu:

„I tak, pokóy naprzykład, ma swoię długość, ma szerokość, i wysokość, czyli grubość. Tarcica, choćby naycieńsza, ma także długość, szerokość i grubość.”

Najciekawszy dla dzisiejszego czytelnika jest jednak „Zbiór słów polskich, albo nowych, albo mniey znanych, użytych w tey Części Geometryi”, czyli słowniczek terminów z łacińskimi odpowiednikami. To zapis chwili, w której rodziło się polskie słownictwo matematyczne. Wiele słów przyjęło się na dobre: bryła, graniastosłup, walec, sześcian, czworościan, dwunastościan i dwudziestościan, ściana, krawędź, wymiar. Inne przegrały z konkurencją: stożek nazywa się tu jeszcze „ostrokręgiem”, a ostrosłup ma zamiennik „ostrogran”. Obok matematyki pojawia się też filozofia, bo słowniczek tłumaczy nawet „bytność” jako „existentia”.

Wykład prowadzony jest z dowodami, przykładami rachunkowymi (np. objętość ośmiościanu foremnego wyliczona z pierwiastkami) i przypisami do literatury naukowej, w tym do wittenberskiej rozprawy o kątach bryłowych z 1764 roku. Całość uzupełnia 6 rozkładanych tablic z rysunkami brył i konstrukcji.

Tom drugi. Stron 245 + 6 rozkładanych tablic. Format 16 × 9,5 cm. Karta tytułowa i ostatnia karta w kopii na starym papierze, pozostałe oryginalne. Oprawa półskórek, z ubytkami grzbietu. Stan kart ogólnie dobry.