Opis

WUJEK Jakub Postilla Catholicka Mnieysza. To iest: Krotkie Kazánia, álbo wykłády świętych Ewángeliy, ná káżdą Niedzielę, y ná káżde święto przez cáły rok, według náuki prawdziwey Kościołá Chrześcijáńskiego Powszechnego. Teraz znowu z pilnością przeyrzána, popráwiona, y po trzecie wydána. […] Cum Gratia & Priuilegio S. R. M. W Krakowie, w Drukárniey Andrzeiá Piotrkowczyká, 1590.

Estr. XXXIII, 396.

Postylla, którą jezuita Jakub Wujek, późniejszy tłumacz Biblii, dedykował królowi Zygmuntowi III. Przedmowa podpisana w Krakowie w wigilię św. Andrzeja 1590 roku to ostry, miejscami zjadliwy tekst polemiczny: Wujek rozlicza w nim Lutra, Brencjusza i Kalwina, kpi z angielskiego kościoła państwowego i uderza w polskich ewangelików broniących konfederacji warszawskiej. Kilka stron dalej zaczynają się kazania, pisane prostym, obrazowym językiem, z myślą o kapłanach, którzy mieli z nich korzystać na ambonie.

Kompendium dla proboszcza

Postylla mniejsza powstała jako krótsza i praktyczniejsza siostra wielkiej Postylli katolickiej z lat 1573–1575. Wujek napisał ją na prośbę biskupów dla zwykłych duchownych, którym obszerne kazania wielkiej postylli sprawiały trudność. Pierwsze wydanie ukazało się w Poznaniu w latach 1579–1580, kolejne w 1582 roku, a oferowane, krakowskie z 1590 roku, jest trzecim. Wujek sam wylicza tę historię w przedmowie: wielką postyllę datuje na rok 1574, jej wznowienie z 1584 roku dedykował Stefanowi Batoremu, a mniejszą, wydaną po raz pierwszy w 1579, teraz „iuż to trzeci kroć drukowáną” oddaje w opiekę Zygmuntowi III. Zaznacza też, że edycję przejrzał, poprawił i rozszerzył o kilkadziesiąt nowych kazań. Dodane teksty, w tym kazania ojców Kościoła, św. Leona Papieża, Chryzostoma, Augustyna i Bernarda, oznaczono w rejestrze gwiazdką.

Całość dzieli się na dwie części. Pierwsza prowadzi przez rok liturgiczny od pierwszej niedzieli Adwentu do dwudziestej piątej niedzieli po Trójcy Świętej i kończy się na s. 388. Druga, z osobną kartą tytułową, zawiera kazania na święta Maryjne, apostołów, męczenników i świętych, z polskimi akcentami: św. Wojciechem i św. Stanisławem jako patronami Polski. Pod koniec zbioru Wujek umieścił kazania na poświęcenie kościoła, na pogrzeb chrześcijanina i na czas wojny, głodu albo morowego powietrza.

Wujek wychodzi od prostej tezy: Pismo Święte jest trudne i nikt nie powinien wykładać go na własną rękę, bez oparcia w nauce ojców Kościoła. Przywołuje Bazylego i Grzegorza z Nazjanzu, którzy przez trzynaście lat czytali wyłącznie Pismo, a mimo to szukali jego wykładu u starszych, cesarza Gracjana i Karola Wielkiego, który zlecił zebranie homilii dla kaznodziejów. Potem przechodzi do ataku. Protestantów, którzy nazwali się „Ewangelikami”, łapie na sprzeczności: twierdzą, że Pismo jest jasne i samo się tłumaczy, a nie potrafią uzgodnić sensu czterech słów ustanowienia Eucharystii. Dalej kolejno: Brencjusz, według którego władca może zmuszać poddanych do swojej wiary pod karą śmierci, Henryk VIII i jego syn Edward jako głowy kościoła angielskiego, wreszcie Elżbieta I. Na koniec polscy ewangelicy, którzy głoszą wolność sumienia i bronią konfederacji, a tam, gdzie mają władzę, sami przymuszają poddanych do swojej wiary.

Przedmowa kończy się pochwałą cnót króla, zwłaszcza jego pobożności maryjnej. Wujek zaznacza przy tym, że nie chce się rozwodzić, żeby nie wyjść na pochlebcę. Na odwrocie karty tytułowej drzeworytowy herb Rzeczypospolitej z wazowskim snopkiem pośrodku, pod nim wiersz do Zygmunta III podpisany inicjałami S. N.

Pierwsze kazanie Tekst właściwy otwiera Ewangelia na pierwszą niedzielę Adwentu, o wjeździe Chrystusa do Jerozolimy, z całostronicowym niemal drzeworytem tej sceny. Wykład otwiera dawne słowo „Czerkiew”, użyte tu po prostu na określenie Kościoła. Wujek tłumaczy, że Kościół przypomina wiernym dzieje Chrystusa pismem, kazaniem i malowaniem, a Adwent rozkłada na cztery przyjścia: widzialne w ciele, ukryte w duszy przez łaskę i Komunię, ukryte w chwili śmierci i ostateczne na Sąd. Potem buduje obraz Chrystusa jako króla przeciwstawionego ziemskim władcom. W tekście dedykowanym monarsze brzmi to wyraźnie.

Wydanie o znaczeniu dla historii przekładu

Edycja z 1590 roku ma dodatkową wagę dla badaczy. Tadeusz Rubik traktuje ją jako świadka tekstowego przekładu Nowego Testamentu Wujka sprzed pierwszej cenzury zakonnej z lat 1591–1592: perykopy ewangeliczne w tej postylli pokazują, jak Wujek tłumaczył, zanim jego tekst przeszedł rewizję. Z Postylli mniejszej powstał też przekład litewski Mikołaja Daukszy, wydany w Wilnie w 1599 roku, jeden z najważniejszych zabytków dawnego piśmiennictwa litewskiego. Badacze zestawiają go właśnie z edycją z 1590 roku.

Wierny zapis tekstu z przedmowy i pierwszego kazania:

Dwieście wykładów czterech słów (Wujek przytacza Lutra, przedmowa) „Nie mász ná świecie kśiąg łátwieyszych y iáśnieyszych nád Biblią. A przedśię się w rozumieniu tych czterech słowek: To iest Ciáło moie / nigdy zgodzić nie mogą. Abowiem zebrał ieden Kátholik dwieście wykłádow rożnych tych to czterech słowek z pismá ich własnego.”

Królowa jako głowa Kościoła (przedmowa) „Y przyszło do tego / że dziś Helżbietá krolowa Angielska (choć niewiástá / ktorey Apostoł w kościele milczeć każe) czyni się też głową kościołá Angielskiego: y Biskupom swym opisuie co wierzyć y czego vczyć máią.”

Przeciw konfederacji (przedmowa) „Ale zásię nászy Polscy Ewángelikowie / iż ieszcze nie przyszli do perfectyey Ewángelikow Angielskich / vczą przeciw temu / iż Krolowie y Książętá nie są pány sumnienia ludzkiego: y przetoż nie máią nikogoż przymuszáć ná wiárę ktora iest dar Boży / ále ma być wolno káżdemu wierzyć co chce / by chciał y w Szátáná.”

Nie pochlebca (zakończenie przedmowy) „ábych się W. K. M. nie vprzykrzył / ábo się nie zdał komu / żebym W. K. M. miał pochlebowáć: co záwsze było dáleko od nátury y od obyczáiow moich.”

Król niezwyciężony (kazanie na pierwszą niedzielę Adwentu) „Krolci iest nie tyran / nie okrutnik iáki / nie Książę tego świátá / ále Krol niezwyciężony: ktorego mocy / áni grzech / áni śmierć / áni szatan wytrzymáć nie może.”

Inni królowie (kazanie na pierwszą niedzielę Adwentu) „Inszy krolowie świátá tego wiezdzáią ná krolestwá swoie / wiecey dla czci y dla chwały swoiey / ábo dla pożytkow swoich: ále ten Krol wszytek iest twoy / y przyszedł dla ciebie / dla pożytku twego.”

Stan egzemplarza Folio. Karta tytułowa, s. [10], 635. Po s. 388 karta tytułowa części II, paginacja ciągła. Obie karty tytułowe w bogatych bordiurach drzeworytowych: pierwsza, drukowana czerwienią i czernią, w ramie z medalionami scen z życia Chrystusa, druga z wizerunkami ewangelistów i świętych, wśród nich św. Stanisława ze wskrzeszonym Piotrowinem. Przy niemal każdym kazaniu drzeworyt ze sceną ewangeliczną, w większości ok. 11 × 13 cm, do tego ozdobne inicjały i finaliki. Estreicher odnotowuje: „Dzieło ozdobione pięknymi inicjałami i rycinami scen z Pisma Świętego”. Druk gocki.

Oprawa dawna, skóra na deskach z bogatym tłoczeniem ślepym, po konserwacji, grzbiet naprawiany w późniejszym czasie. Na karcie tytułowej dawne zapiski rękopiśmienne. Starodruk po profesjonalnej konserwacji, stan kart ogólnie bardzo dobry. W drugiej części strony 607–612 i 619–635 w reprodukcji na starym papierze (dotyczy to m.in. końcowych kazań zbioru), reszta oryginalna.