Opis

PAPROCKI Bartosz

Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego wydane w 1584. Wyd. Kazimierz Józef Turowski. Kraków 1858 (Biblioteka Polska).

24 × 19 cm, s. 964, CLXII. Oprawa twarda, złocony tytuł na grzbiecie.

„Podałem ci Czytelniku łaskawy krótko zebrane sprawy rycerstwa polskiego, jako się z której familii kto a znacznie zasługował” – tak Bartosz Paprocki zaczyna list do czytelnika w jednym z najważniejszych polskich herbarzy. Pierwsze wydanie wyszło w Krakowie w 1584 roku i dziś jest rzadkością z najwyższej półki. Edycja Kazimierza Józefa Turowskiego z 1858 roku przywróciła tekst w całości do obiegu i to ona posłużyła za podstawę późniejszych przedruków. Oferowany egzemplarz to XIX wieczna edycja tego zacnego dzieła.

Książkę otwiera dedykacja dla króla Stefana Batorego, wielkiego księcia litewskiego i księcia siedmiogrodzkiego, jak wylicza tytulatura. Paprocki zastrzega, że nie chce uchodzić za mądrzejszego od Kadłubka, Długosza czy Miechowity, a wobec Marcina Kromera czuje się niegodny „nietylko pióra podać, ale i kałamarza potrzymać”. Siebie samego widzi jako „pszczółkę pracowitą”, która z krzaczków dawnych historyków zbiera miód dla innych. Bo, jak dodaje po łacinie, „ostendunt enim legentibus praeteritorum exemplis, quid illis appetendum, quidve fugiendum” (pokazują bowiem czytającym na przykładach z przeszłości, do czego dążyć, a czego unikać).

Przedmowa uczciwie wylicza pomocników. Są wśród nich księża i zakonnicy, którzy przysyłali autorowi kościelne zapiski i „terminaty”, a także sam kanclerz i hetman Jan Zamoyski, który podzielił się swoją wiedzą o rodach jako mąż, „który confidens virtuti suae, non invidet alienae” (ufny we własną cnotę, nie zazdrości cudzej). O kosztach i trudach zbierania materiału Paprocki wspomina tylko półgębkiem, ale wyraźnie. Pisze, że starał się o wiadomości ze wszystkich rodzin „z jakiemi niewczasy, ze wstydem”, za własne pieniądze.

Najżywsza jest jednak pochwała króla. Dedykacja powstała w 1584 roku, tuż po wyprawach na Moskwę, i czyta się ją jak gorącą relację z frontu. Paprocki wylicza zdobyte twierdze, od Połocka, Sokoła i Wielkich Łuk po oblężenie Pskowa, i przypomina, że wszystkie te zamki Batory „z rąk tyrana okrutnego” wydarł. Iwan Groźny wypada w tym portrecie fatalnie: dawniej „jako sroka rozpieszczona brzechotał” przeciw majestatowi polskiego króla, teraz ucieka „jako gołąb przed sokołem od gniazda do gniazda”. Morał ujęty jest po łacinie: „non in divitiis, ale in fortitudine regis, regni salus sita est” (nie w bogactwach, lecz w męstwie króla leży ocalenie królestwa). Pod tekstem data, Kraków 6 lipca 1584, i podpis: „wierny poddany Bartosz Paprocki szlachcic polski”.

Z listu do czytelnika dowiadujemy się, skąd autor brał materiał: z kronik, z kościelnych zapisek, z przywilejów, z akt ziemskich i grodzkich, z Metryki koronnej. I jak całość ułożył. Księga pierwsza mówi o Orle, herbie należnym „królom tylko a królestwu”, i o władcach od Lecha do Ludwika Węgierskiego. Druga o dawności stanu szlacheckiego i o tym, że herbów zaczęto używać „po potopie skoro”. Trzecia o rodach zasłużonych według Długosza. Czwarta o litewskiej Pogoni, książętach od Witenia i Jagiellonach, a przy okazji o dwóch bezkrólewiach: po śmierci Zygmunta Augusta i po ucieczce Henryka Walezego. Piąta o herbach ziem i miast. Paprocki kończy skromną prośbą: jeśli czytelnik dowie się więcej i lepiej, „naucz, a jać chcę chętliwie potem służyć, teraz przyjmij za dobre. Vale.”

Księga pierwsza zaczyna się od zasady heraldycznej: Orzeł „ma być biały w polu czerwonem, w koronie złotej”. Dalej idą podania, które Paprocki przekazuje z całą powagą. Lech zakłada Gniezno, bo znalazł tam orle gniazda, Grakus każe „smoka okrutnego otruć albo zabić”, a Wanda, nie chcąc poślubić niemieckiego księcia Rytygiera, rzuca się w Wisłę. Dla zbieracza heraldyki to po prostu źródło. Dla każdego innego czytelnika także świetna lektura.

Tekst poprzedzają łacińskie epigramaty przyjaciół autora: Franciszka Viesitiusa, doktora medycyny Jana Wierzejskiego i laureata poetyckiego Samuela Wolfa ze Śląska. Ten ostatni chwali Paprockiego za to, że „stemmata dum procerum Paprocius eruit, atque restituit vitam post sua fata viris” (wydobywając herby możnych, przywrócił ludziom życie po ich śmierci). Trudno o trafniejszą recenzję herbarza.

Stan ogólny dobry. Gdzieniegdzie drobne plamki lub przybrudzenia, kilka podkreśleń w tekście. Brak drugiej, rozkładanej karty tytułowej.