Opis

RACZYŃSKI Edward Gabinet medalów polskich oraz tych które się dziejów Polski tyczą, począwszy od najdawniejszych aż do końca panowania Jana III (1513–1696) (Le Médailler de Pologne…). Tom I (z 4). Wrocław 1838. Wydanie pierwsze. Drukiem M. Friedlaendera. 26 cm, s. XXXIII, [1], 359, [1], tabl. 84. Oprawa półskórkowa z epoki, złocone napisy i zdobienia.

Pierwszy tom największego dzieła polskiej medalografii XIX wieku – i pierwsza próba pokazania dziejów Rzeczypospolitej nie przez kroniki, lecz przez metal.

Powód, dla którego powstało, Raczyński wyłożył w przedmowie bez ogródek. Znaczna część medali, które jeszcze niedawno znajdowały się w gabinecie warszawskim, została po powstaniu listopadowym wywieziona za granicę. Skoro nie da się ich odzyskać, trzeba przynajmniej zachować je w rycinach — i pokazać światu, że Polacy mają własną tradycję medalierską, choćby państwa na mapie nie było. Autor objechał w tym celu zbiory Berlina, Wiednia, Drezna, Wenecji, Mediolanu i Turynu, spis medali polskich w Paryżu przysłał mu zarządca tamtejszego gabinetu Lenormand, a kolekcje londyńskie przejrzał dla niego Julian Ursyn Niemcewicz. Wśród zbiorów prywatnych pierwszeństwo oddał kolekcji Franciszka hr. Potockiego – i rzeczywiście, przypisy pod opisami medali raz po raz do niej odsyłają.

Metoda jest konsekwentna i to ona czyni to wydawnictwo użytecznym do dziś: każdy medal zostaje najpierw dokładnie opisany — awers, rewers, strój i atrybuty portretowanej osoby, rozwiązane skróty legend wraz z tłumaczeniem na polski — a potem opatrzony osobnym rozdziałem zatytułowanym „Wykład”, w którym autor tłumaczy okoliczności historyczne i nie kryje własnego zdania o upamiętnionych ludziach. Przy medalu Stefana Batorego, wybitym po odzyskaniu Inflant w 1582 roku, czytamy legendę MANU POTENTI ET BRACHIO EXCELSO objaśnioną jako „ręką silną i wzniosłem ramieniem”. Przy portrecie Jana Łaskiego autor pisze o człowieku, którego duma i chęć przerobienia innych na własną modłę nie pozwalały mu spokojnie przeżyć życia. To opowieść o Polsce prowadzona od medalu do medalu.

Tom pierwszy obejmuje medale od czasów Zygmunta Starego po panowanie Zygmunta III Wazy: wizerunki królów i królowych, hetmanów, biskupów, uczonych i działaczy reformacyjnych, medale rocznicowe, zwycięskie i pogrzebowe. Podstawą pracy były Spis medalów polskich Feliksa Bentkowskiego z 1830 roku oraz rękopis biskupa Jana Chrzciciela Albertrandiego Historya Polska medalami zaświadczona i objaśniona.

Osobnej uwagi wymagają ryciny — i tu kryje się rzecz, którą warto znać. Raczyński pisze w przedmowie, że w chwili gdy zabierał się do dzieła, wynaleziono w Paryżu, a równocześnie w Berlinie, tak zwaną machinę gliptyczną, przenoszącą relief medalu bezpośrednio na blachę. Uznał, że żadna rycina wykonana od ręki nie odda tak wiernego podobieństwa, i sięgnął po nowy wynalazek; rytowników zatrudniał tylko tam, gdzie musiał poprzestać na nadesłanym rysunku albo gdzie medal miał zbyt płaski relief, by maszyna dała sobie z nim radę. Osiemdziesiąt cztery tablice oraz winiety w tekście oddają medale w skali 1:1, z czytelnymi legendami i pełnym modelunkiem wypukłości. Tablice są w tym egzemplarzu przełożone bibułkami ochronnymi (kilku brak), zgodnie z pierwotnym sposobem wydania.

Karta tytułowa występuje równolegle po polsku i po francusku, a cały tekst wydrukowano dwujęzycznie — po to, jak pisze autor, by ułatwić innym narodom poznanie numizmatyki polskiej. Ciekawostka, którą Raczyński odnotował z wdzięcznością: przeważającą część opisów przełożyły na francuski Polki, a ich pomoc uznał za główną podnietę do pracy.

Przedmowę zamyka wyznanie rzadkie u autorów dzieł monumentalnych: Raczyński przyznaje, że nie zdołał dotrzeć do zbiorów galicyjskich, że jego podróż z 1836 roku spełzła na niczym i że dzieło jest niepełne. Prosi uczonych rodaków o nadsyłanie nieznanych mu medali i obiecuje tom dodatkowy z prostowaniem błędów.

Całość objęła cztery tomy wydane w latach 1838–1843. Prezentowany tom I pochodzi z pierwszego wydania wrocławskiego; wydanie drugie, rozszerzone, ukazało się dopiero w Berlinie w 1845 roku.

Edward hr. Raczyński (1786–1845) — magnat wielkopolski, oficer kampanii napoleońskiej, polityk, mecenas sztuki i numizmatyk. Wydawca źródeł do dziejów Polski, fundator Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, którą w 1829 roku otworzył jako pierwszą publiczną bibliotekę w tej części kraju. Finansował własnym sumptem przedsięwzięcia wydawnicze, na których nie sposób było zarobić — „Gabinet medalów” jest tego najlepszym przykładem.

Stan zachowania: otarcia oprawy, rdzawe plamki na kartach, ślady zamoknięcia na marginesach początkowych kart, na s. 29 ślad kreślenia ołówkiem technicznym. Brak kilku bibułek ochronnych. Blok zwarty, oprawa z epoki.

Pozycja rzadko trafiająca do obiegu antykwarycznego, poszukiwana przez numizmatyków, bibliofilów i kolekcjonerów polskich XIX-wiecznych dzieł ilustrowanych.