Opis

Sędziowie przychodzą do sądu po obiedzie syci i pijani. Książę rezygnuje z arcybiskupstwa, bo w Wiedniu nie ma piwa. Oszczerca musi swoje słowa dosłownie „odszczekać”. Wszystko to w pierwszej historii prawa polskiego – książce, której autor nie doczekał, wykładanej na uniwersytecie, którego już nie było.

Historya prawa polskiego / napisana i wykładana przed rokiem 1830 w b. Warszawskim Aleksandryjskim Uniwersytecie przez Jana Wincentego Bandtkie Stężyńskiego.
Warszawa : Drukarnia Banku Polskiego, 1850.
[4], VIII, 728, XVI, IV, [1] s. : err. ; 23 cm.

To pierwsza w ogóle synteza dziejów prawa polskiego, wydana jako dzieło pośmiertne. Jan Wincenty Bandtkie Stężyński (1783–1846) był pierwszym dziekanem Wydziału Prawa w Warszawie i do 1831 roku wykładał tam prawo rzymskie oraz dzieje prawa krajowego. Po powstaniu listopadowym uniwersytet zlikwidowano, a autor zmarł, nie doczekawszy druku. Książkę wydał dopiero w 1850 roku jego syn, stąd na karcie tytułowej ostrożne „przed rokiem 1830″ i „b.” – czyli były – uniwersytet, którego już nie było.

Bandtkie sam tłumaczy we wstępie, po co pisał. Mamy, jak zauważa, mnóstwo opisów wojen, sejmów, rodowodów i herbów, a historii własnych praw nie mamy wcale. Na poparcie przywołuje Bacona: „Versatur infelicitas quaedam inter historicos vel optimos, ut legibus et actis judicialibus non satis immorentur” (jest pewne nieszczęście nawet najlepszych historyków, że zbyt mało zatrzymują się nad prawami i aktami sądowymi). Ta książka miała tę lukę zapełnić.

Wykład biegnie od Scytów i Sarmatów, przez Słowian i początki Polski, aż po czasy Stanisława Augusta i lata późniejsze. W każdej epoce autor przechodzi przez te same działy: władcy, podział kraju, obyczaje i ubiór, stany, oświata, skarb, policja, wojsko, sądownictwo i wreszcie same prawa. Dzięki temu czyta się to nie jak suchy podręcznik, ale jak panoramę dawnego życia – z mnóstwem anegdot wyłowionych z Długosza, Kadłubka, Galla i Thietmara.

Kilka przykładów z samego tekstu:

Polacy jeszcze w 1158 roku nie pili piwa. Później stało się ono tak ulubionym trunkiem książąt śląskich, że jeden z nich, Konrad, powołany na arcybiskupstwo salzburskie, zawrócił z drogi, gdy w Wiedniu usłyszał, że tam piwa nie ma.

Płótno i futra służyły dawniej za pieniądz – i stąd, według autora, „płat”, „płaca” i „płacić”.

Za obelgę rzuconą na czyjąś matkę sprawca musiał swoje słowa „odszczekać”. U Bandtkiego to nie przenośnia, tylko termin z dawnego prawa.

Statuty wiślickie Kazimierza Wielkiego skarżą się na sędziów, którzy przychodzili do sądu „post prandium repleti et inebriati” (po obiedzie syci i pijani). Bandtkie chwali za to same statuty: krótkie, bez „szumnych, nadętych wstępów” i bez „próżnych bez kary zaleceń” – lepsze, jego zdaniem, od praw późniejszych.

Dawną przysięgę składano, pijąc wodę. W przywileju Henryka Brodatego dla mniszek trzebnickich z 1208 roku książę, „parcens verecundiae” (oszczędzając wstydu) przysięgającego Stefana, kazał podać mu tę wodę w srebrnym kubku.

Konarski uważał „Bogurodzicę” za najstarsze polskie prawo pisane, ułożone przez św. Wojciecha i śpiewane z rozkazu Chrobrego przed każdą bitwą. Bandtkie zbywa to krótko: nakaz jest zmyślony, a pieśń późniejsza.

Szyby w Bochni miały zostać odkryte cudem za sprawą świętej Kingi. Autor szuka wyjaśnienia na ziemi: kopalnie odnawiano po najazdach tatarskich i to mogło dać początek legendzie.

Kontusze, żupany, szarawary i golone głowy przyszły do nas od Tatarów i Turków – na dawnych nagrobkach polskich, jak zauważa Bandtkie, ich nie widać.

Wstęp nosi wyraźny ślad czasów i cenzury. Polska jest w nim przedmurzem Europy, które w XVII wieku ocaliło chrześcijaństwo, rozbiory zaś to tylko „krótkie uśpienie”, po którym naród, „połączony z wielkim narodem wspólnego szczepu”, ma iść ku przeznaczeniu Słowian. Zgodę na druk podpisał starszy cenzor Tripplin na przełomie 1847 i 1848 roku.

Na odwrocie strony tytułowej tzw. marka ochronna – własnoręczny podpis Wydawcy, syna autora, Kazimierza Władysława Bandtkie Stężyńskiego (1813–1876), wybitnego numizmatyka, twórcy „Numizmatyki krajowej”, pierwszego polskiego katalogu monet. Nad podpisem formuła: „Egzemplarze nie opatrzone podpisem moim, prawnie poszukiwane będą”. Dziewiętnastowieczny sposób walki z nieuczciwym przedrukiem, a dla kolekcjonera – autograf w każdym prawowitym egzemplarzu.

Książka kończy się zdaniem, które dobrze podsumowuje całe życie autora:

„Prawnik, będąc zarazem historykiem, filologiem, filozofem, jest potrzebnym i użytecznym, a nawet koniecznym dla dobra kraju.”

Oprawa półpłótno, stan dobry. Pod koniec ślady dawnego zawilgocenia (widoczne m.in. na ostatniej stronie tekstu i w spisie rzeczy). Na s. 728 fioletowa pieczątka „B. Nowicki”.