Opis

Sambor, 7 grudnia 1939 r. Nieznany nadawca pisze do Warszawy, że syn adresata, „Stasiek”, siedzi w sowieckim więzieniu jako „jeniec” – razem z innymi oficerami, „których spotkał taki przykry los”. List idzie przez linię demarkacyjną między dwoma okupantami, na kopercie są sowieckie znaczki i stemple Sambora, na odwrocie taśma niemieckiej cenzury wojskowej. Rodzina dostaje go dopiero 16 lutego 1940 r. Wiosną tego samego roku ppor. Stanisław Falkowski ginie z rąk NKWD – jego nazwisko znajduje się na Ukraińskiej Liście Katyńskiej.

Treść listu (pisownia i cudzysłowy autora):

„Wielmożny Panie! Bardzo przepraszam za śmiałość, że skreślam tych parę słów. Syn Państwa «Stasiek» jest obecnie w więzieniu w Samborze jako «jeniec», jest tu więcej «oficerów» tych, których spotkał taki przykry los. Może niedługo skończy się to cierpienie. Kończę śląc serdeczne życzenia”.

List nie jest podpisany nazwiskiem – kończy się skrótem, którego nie udało się rozwiązać. Autor wyraźnie nie znał rodziny osobiście („przepraszam za śmiałość”) i mógł być współwięźniem, mieszkańcem Sambora albo kimś, kto dostał od więźnia adres do przekazania wiadomości. Cudzysłowy przy słowach „jeniec” i „oficerów” stoją w oryginale.

Adresat. Dr Stefan Feliks Falkowski (1879–1958), lekarz, jeden z liderów obozu narodowego w Zagłębiu Dąbrowskim. W listopadzie 1918 r. objął urząd komisarza rządowego w powiecie będzińskim, następnie zasiadał w Sejmie Ustawodawczym (1919–1922) i w Sejmie I kadencji (1922–1927). W 1929 r. był w komitecie redakcyjnym „Nowin Społeczno-Lekarskich”, organu Związku Lekarzy Państwa Polskiego. Jego biogram znalazł się w przedwojennym leksykonie „Czy wiesz kto to jest?”.

Syn. Stanisław Witold Falkowski (ur. 1913), podporucznik kawalerii rezerwy, w kampanii wrześniowej oficer ordynansowy dowódcy 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich. List z 7 grudnia 1939 r. wskazuje, gdzie wtedy był: w więzieniu w Samborze. Kilka miesięcy później trafił na Ukraińską Listę Katyńską – wykaz 3435 obywateli polskich przetrzymywanych w więzieniach zachodniej Ukrainy i zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 r. na mocy decyzji Biura Politycznego WKP(b) z 5 marca 1940 r.

Więźniów z tej listy przewożono do Kijowa, Charkowa i Chersonia i tam zabijano. Katyń w dosłownym sensie to miejsce kaźni jeńców z Kozielska – Falkowski zginął w innym miejscu, którego dotąd nie ustalono. Jedynym rozpoznanym miejscem pochówku ofiar Ukraińskiej Listy Katyńskiej jest las w Bykowni pod Kijowem.

Koperta. Adres: „Wielmożny Pan D-r Falkowski Stefan, Warszawa, ul. Marszałkowska”. Trzy sowieckie znaczki, w tym 30-kopiejkowy z 1939 r. przedstawiający rzeźbę z pawilonu ZSRR na Wystawie Światowej w Nowym Jorku, skasowane stemplami Sambora z 1939 r. Na odwrocie taśma cenzorska z pieczęcią Oberkommando der Wehrmacht i nadrukiem „Geprüft”(„sprawdzono”), a na niej ołówkowa notatka „16.II.1940 otrzymano” – ślad rąk adresata i dowód, że list szedł do Warszawy ponad dwa miesiące. Czerwona kreska kredką przez stronę adresową. Na liście i na kopercie ten sam dawny numer inwentarzowy „1266” zapisany ołówkiem – oba elementy od dawna przechowywano razem.

Stan zachowania: list w stanie dobrym-, złożony, drobna rdzawa plamka w dolnej części pierwszej strony, naderwanie w miejscu złożenia. Koperta zabrudzona, pognieciona, z naddarciami brzegów – zgodnie z fotografiami.

Dokument łączy trzy wątki, które rzadko spotyka się na jednym obiekcie: los polskiego oficera w sowieckim więzieniu jesienią 1939 r., rodzinę znanego parlamentarzysty II RP i obieg poczty między strefą sowiecką a okupowaną Warszawą pod kontrolą cenzury Wehrmachtu. Dla kolekcjonerów dokumentów września 1939 r., katynianów, historii kawalerii II RP oraz filatelistyki okupacyjnej.