Opis

SPIS SZLACHTY KRÓLESTWA POLSKIEGO, Warszawa 1851 – urzędowa lista wylegitymowanych rodów, z pieczęcią Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Senatu

Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacyi o dowodach szlachectwa. Warszawa 1851. Ss. XVII, [1], 326. Format 16,5 × 12 cm. Oprawa półskórek.

Szlachectwo trzeba było udowodnić

Po upadku powstania listopadowego szlacheckie pochodzenie w Królestwie Polskim przestało być sprawą rodowej pamięci i sąsiedzkiej opinii. Prawo o szlachectwie z 25 czerwca (7 lipca) 1836 r. kazało każdej rodzinie udowodnić je przed nowo powołaną Heroldią – dokumentami, metrykami, wypisami z dawnych archiwów. Kto tego nie zrobił, w oczach prawa przestawał być szlachcicem. Oferowana książka jest jej oficjalnym bilansem: drukowanym przez władze spisem osób, którym Heroldia do 1 stycznia 1850 r. stan szlachecki zatwierdziła, z dodatkiem obejmującym wylegitymowanych w czasie druku.

Każda pozycja to imię, nazwisko i herb, a także – co dla genealoga najcenniejsze – imię ojca, a gdy to nie wystarczało do odróżnienia imienników, również dziada. Przy nazwisku stoi numer, pod którym osobę wpisano do księgi szlacheckiej właściwej litery. Gwiazdka oznacza szlachectwo nabyte po ogłoszeniu prawa z 1836 r., dwie gwiazdki – rodzinę, która dowiodła szlachectwa zarówno dawnego, jak i nowego. Spis obejmuje nie tylko głowy rodzin, lecz także dzieci, którym wydano osobne świadectwa. Dzięki temu łatwo z niego odtworzyć kilka pokoleń i ustalić, do której gałęzi rodu należał przodek.

Instrukcja legitymacji – czym można było dowieść szlachectwa

Wstęp (s. I–XVII), drukowany równolegle po rosyjsku i po polsku, to „Krótka wiadomość o dowodach szlachectwa i sposobie rozpoznawania tychże w Królestwie Polskiem”. Czyta się go jak instrukcję obsługi epoki. Dowodem mogły być:

dyplomy królewskie i konstytucje sejmowe nadające szlachectwo albo herb,
urząd senatorski, poselstwo na sejm lub jeden z urzędów ziemskich sprawowany przed 1795 r. – wstęp wylicza je z nazwy, od asesora i chorążego po wojskiego, miecznika i mostowniczego w prowincjach litewskich,
Order Orła Białego lub św. Stanisława otrzymany przed 1795 r. (albo Order św. Stanisława I klasy po 1829 r.),
posiadanie przed 1795 r. całej wsi „z zupełnem prawem własności” – jeśli dokumenty pozostawiały wątpliwość, czy chodzi o całą wieś, czy tylko o jej część, rozstrzygano na korzyść proszącego,
stopień oficerski, poczynając od kapitana, w wojsku Królestwa po 1815 r. – pod warunkiem, że oficer, jak to ujęto, „nie miał udziału w ostatnim rokoszu”, czyli w powstaniu 1830–1831.

Ten ostatni warunek dobrze pokazuje, jak polityczna była cała procedura. Do tego dochodziły świadectwa poddaństwa, niekaralności i złożonej „przysięgi wierności Tronowi”, opłaty (podanie na papierze stemplowym za 45 kopiejek, dyplom na szlachectwo za 82 ruble 50 kopiejek, świadectwo Heroldii za 7 rubli 50 kopiejek) oraz obowiązkowy rysunek herbu. Nowy herb nie mógł powtarzać żadnego z już istniejących.

Pieczęć instytucji, która zatwierdzała szlachectwo

Na odwrocie karty tytułowej pieczęć Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu. To nie przypadkowy znak własnościowy. Jak wyjaśnia wstęp, decyzje Heroldii uznające dowody za wystarczające „przedstawiają się pod zatwierdzenie Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu”. Egzemplarz pochodzi więc z księgozbioru urzędu, który był ostatnią instancją w sprawach legitymacji szlacheckiej, i najpewniej służył mu do pracy.

Podstawowe źródło dla genealogów i heraldyków badających rodziny szlacheckie Królestwa Polskiego. Wylegitymowanie było warunkiem zachowania szlachectwa, więc obecność nazwiska w spisie albo jego brak sam w sobie wiele mówi o losach rodu w XIX wieku. Ciekawe także dla historyków prawa i administracji oraz kolekcjonerów druków urzędowych z epoki Paskiewicza.