Opis

„Felix qui potuit rerum cognoscere causas” (Szczęśliwy, kto zdołał poznać przyczyny rzeczy)”

Bogaty mieszkaniec Paryża siedzi na krześle z indyjskiego drewna, pije napar z chińskich liści albo arabskich ziaren z japońskiej porcelany, słodzi go cukrem z Antyli i miesza srebrem z kopalni w Potosí. Brzmi jak felieton o dzisiejszym świecie, a to obraz, którym w 1843 roku Julien-Joseph Virey tłumaczył polskiemu czytelnikowi, czym jest cywilizacja. Kilka stron dalej dopowiada, że ludzkość stała się jednym ogromnym ciałem, w którym uderzenie w jedno włókno długo drga we wszystkich pozostałych. A w tomie czwartym bierze pod lupę kobiety całego świata i dochodzi do Polek, o których pisze, że są „żywe i pełne ognia”.

J.J. Virey, Historya naturalna rodu ludzkiego. Z 10 tablicami kolorowanych rycin. Przełożył P.E.L. Warszawa, nakładem S. Orgelbranda, 1843. Tomy I–IV, komplet.

Pierwsze polskie wydanie jednej z najgłośniejszych w swoim czasie książek o człowieku, w komplecie czterech tomów. Virey (1775–1846) był francuskim lekarzem i farmaceutą, przez lata głównym aptekarzem paryskiego szpitala wojskowego Val-de-Grâce, a przy tym niezmordowanym przyrodnikiem i popularyzatorem. Jego „Histoire naturelle du genre humain” wyszła po raz pierwszy u progu XIX wieku, a w 1824 roku została gruntownie przerobiona i poszerzona. Później dołączono do niej jako tom czwarty osobne dzieło Vireya o kobiecie i tak samo zbudowane jest wydanie polskie.

Przekład wydał w Warszawie Samuel Orgelbrand, ten sam, który kilkanaście lat później dał Polsce wielką Encyklopedię Powszechną. Tłumaczem był Paweł Eustachy Leśniewski (1794–1855), pedagog i płodny tłumacz literatury przyrodniczej, ukryty na karcie tytułowej za samymi inicjałami. Tu i ówdzie dorzucał własne przypisy. Kiedy Virey zaliczył Węgierki do ludów niemieckich, tłumacz sprostował w przypisie, że należy je raczej liczyć do rodu słowiańskiego albo tureckiego. Książkę recenzował w „Bibliotece Warszawskiej” przyrodnik Antoni Waga. Chwalił erudycję Vireya, ale zżymał się, że autor bez ładu przeplata naukę z teologią, poezją i moralnością. Dla dzisiejszego czytelnika to akurat największy urok tej książki.

Tom I: wstęp, czyli hymn na cześć nauki

Tom pierwszy otwiera trzydziestostronicowy wstęp „Przyczyny wynoszące ród ludzki nad wszelkie inne stworzenia”. To żarliwa obrona wiedzy przed tymi, którzy uważali, że nauka psuje obyczaje, osłabia wiarę i prowadzi państwa do upadku. Virey odpowiada przykładami: igła magnetyczna pomogła odkryć Nowy Świat, mieszanina saletry, siarki i węgla z pracowni Rogera Bacona i Bertolda Schwarza dała Europie panowanie nad światem, a człowiek wzniósł się balonem ponad orły. Pyta, czy nauka nie zdoła kiedyś przedłużyć życia daleko poza zwykłą miarę, i przypomina, że szczepionka niemal pokonała ospę. Przywołuje Sokratesa i Platona, Ojców Kościoła, Newtona, Rousseau, amerykańskiego lekarza Benjamina Rusha. Tekst przeplatają łacińskie cytaty z Owidiusza, Wergiliusza i Lukrecjusza, między innymi słynne „Felix qui potuit rerum cognoscere causas” (Szczęśliwy, kto zdołał poznać przyczyny rzeczy)”.

„Poznajmy więc, jak wielka jest potęga geniuszu, kiedy zwycięzko przebiega morza, wydrąża skały lub kiedy się puszcza na skrzydłach wodorodnego gazu, wyżéj jak orzeł, a nawet wznosi nad pioruny dawnego Jowisza!”

„Azali już prawie nie przytłumiono klęsk ospy za pomocą pewnego rodzaju wzajemnego zabezpieczenia przez wakcynę?”

„Więcéj niż kiedykolwiek przedtem, jesteśmy członkami niezmiernego ciała, którego wszystkie najdrobniejsze włókna, iż tak powiem, długo nie przestają drgać, kiedy się w jedno z nich uderzy.”

Dalej tom pierwszy dotyczy człowieka fizycznego: budowy ciała, porównania ze zwierzętami, różnic między płciami i zmian, jakie przynosi wiek. Tom drugi opowiada o rozprzestrzenieniu się ludzi po kuli ziemskiej, o rasach i wpływie klimatu na pożywienie i choroby. Tom trzeci zajmuje się człowiekiem duchowym i obyczajowym: władzami umysłu, stosunkami między narodami, życiem ludzi w czasach pierwotnych.

Tom IV: „O kobiecie pod względem fizyologicznym, moralnym i literackim”

Najbardziej zaskakujący tom całego dzieła i osobna książka sama w sobie. Virey prowadzi kobietę przez całe życie, w pięciu częściach. Pierwsza dotyczy ciała i tego, jak różni się ono pod różnym niebem. Druga, „O dziewicy czyli o stanie panieńskim”, mówi o dojrzewaniu, wstrzemięźliwości, „przykrościach stanu panieńskiego” i chorobach dziewcząt. Trzecia jest o małżeństwie: o jednożeństwie, wielożeństwie i wielomęstwie, i o tym, skąd bierze się miłość między płciami. Czwarta to kobieta „pod względem moralnym”, jej czułość, namiętności i miejsce w towarzystwie. Piąta mówi o wpływie kobiet na literaturę i sztuki oraz o roli Francuzek w salonach od XVI do XVIII wieku. Na końcu dołączona jest osobna rozprawa „O rozwiązłości i szkodliwym jéj wpływie na władze umysłowe i fizyczne”, od zwierząt przez starożytnych Greków i Rzymian po nowożytną Europę, zakończona rozdziałem „Czy rozwiązłość mogła wydać chorobę weneryczną”.

Uczciwie uprzedzamy: to nie była lektura dla pensjonarek. Opisy dojrzewania i fizjologii są tu zadziwiająco bezpośrednie jak na rok 1843, z łacińskimi terminami tam, gdzie autor wolał nie pisać po polsku.

Virey otwiera tom apostrofą „Kobieto! matko! chlubo stworzenia! jakże nieskończona należy ci cześć na całym świecie!”, by kilka stron dalej z pełnym przekonaniem dowodzić, że kobieta nigdy nie dorówna mężczyźnie w nauce ani w sile. Ten rozdźwięk jest dla czytelnika najciekawszy: książka pokazuje, jak myślał o kobietach wykształcony Europejczyk tamtej epoki, i to bez żadnego retuszu.

Bywa przy tym zaskakująco przenikliwy. Odrzuca jako „dziką myśl” wieków barbarzyńskich pogląd, że kobieta nie należy do rodu ludzkiego, i przypomina w przypisie anonimową paryską rozprawę z 1693 roku „Mulieres homines non esse” (Kobiety nie są ludźmi). Polemizuje z Hipokratesem i Arystotelesem, którzy uważali kobietę za „pół-człeka”, i stwierdza, że oboje, kobieta i mężczyzna, są na swój sposób „równie doskonali”. Pisze też zdanie, które mogłoby wisieć nad niejednym ołtarzem ślubnym: „Przemoc da tylko niewolnicę, a przyzwolenie zjedna towarzyszkę.”

Z równym zapałem staje w obronie młodych panien, którym towarzystwo każe pilnować każdego gestu i słowa. O sznurowanych sukniach pisze tak, jakby podpisywał się pod manifestem przeciw gorsetom:

„Zaiste, żadne więzienie nie mogłoby być przykrzejsze nad ten stan wystawy, a to w sukniach, które ściskając piersi, utrudzają oddech, tamują obieg krwi, przeszkadzają wolnemu poruszeniu członków, wtenczas kiedy przeciwnie wypadałoby, w tym wieku radości i szczęścia, rozwinąć swą całą żywość i wszystkie siły.”

A zaraz potem dochodzi do wniosku, że i panna, i mężatka najszczęśliwiej żyją w łagodnej zależności „z dobranym przez siebie mężczyzną”. Jak na rok 1843, owo „przez siebie” waży sporo.

Rozdziały o pannach, czyli Virey obserwuje

Część o „stanie panieńskim” to kopalnia obserwacji, od których trudno się oderwać. Dowiadujemy się, że młode panny dlatego lubią śpiew i popisywanie się głosem, że „ptaki najpiękniéj śpiewają w czasie swych miłostek”. Że blade dziewczęta połykają z upodobaniem „sól, kredę, węgiel, albo lak”, a leczy się je chinową korą i żelazem. Że w Egipcie wieśniaczki na widok cudzoziemca wolały zarzucić sobie spódnicę na głowę, niż odsłonić twarz. Że nawet małpy mają poczucie wstydu i potrafią spoliczkować zbyt ciekawskiego. Nastoletni czas porównuje Virey do „nierozwiniętego pączka kwiatowego, który się lęka otworzyć gorącym powiewom południowych wiatrów”.

Wspiera się przy tym autorytetami. Przytacza Montaigne’a, który miał stwierdzić, że „łatwiéj można długo nosić pancerz, niż wianek dziewiczy”. Przytacza świętą Teresę, wspominającą dawne czasy słowami „miłe to były czasy w których jam tyle wycierpiała”. Przytacza Tacyta: „nec femina, amissa pudicitia, alia abnuerit” (kobieta, która utraciła wstyd, niczego już nie odmówi). Sam zaś dorzuca obserwację, która nie zestarzała się ani o dzień: kobiety rzadko przyznają, że się starzeją, i nawet najszczerszym „z trudnością przychodzi wyznać, że już minął ich rok czterdziesty, choćby też sześćdziesiąt lat miały”.

Jest też fragment o tym, co dzieje się z panną po ślubie. Ów „srebrny, dźwięczny głosek” ma nabrać „pełnego a nawet chrapliwego tonu”, a autor pyta retorycznie, dlaczego to „ów anioł dobroci” zmienia się czasem „w rozkazującą, zuchwałą megerę”. Całość zamyka zdanie godne aforyzmu: „Kobieta daje śmierć i życie mężczyźnie; przez nię się on zabija, od niéj odbiera życie.”

Kobiety świata i Polki

W rozdziale o kobietach różnych klimatów i ludów autor rusza w podróż po świecie i Europie, zestawiając relacje podróżników. Są tu Gruzinki i Czerkieski, uchodzące za najpiękniejsze kobiety świata, tybetańskie żony z kilkoma mężami, armia kobiet w Monomotapie, Amazonki znad Donu. Jest Hildesheim, gdzie ponoć „kobiety rosną jak kwiaty”, są Andaluzyjki, Angielki, Saksonki i Dalmatynki. Jest przypis, który w 1843 roku musiał budzić rumieńce: „W Gracu, w Styryi wiele mężatek i panien mają kochanków i jawnie ich sobie zmieniają, czego tam nikt nie gani.” Jest wreszcie złota rada dla mężów ze Wschodu, że najlepiej, gdyby każda żona była przekonana, iż jej mąż „najsilniejszym jest Herkulesem”.

I jest fragment o Polkach, który przytaczamy w całości:

„Dalej na północ godne są uwagi Polki. Jak mówią, zalecają się ony białością, ale przytém i zimnem śniegu w całém swém obejściu. Lecz to uważać raczéj należy za żart jak za prawdziwe postrzeżenie, Polki bowiem, po największéj części są żywe i pełne ognia; piękny rumieniec twarzy i ciemny włos, cechy ludów słowiańskich, często się na nich widziéć dają.”

Dokument swojej epoki

Trzeba to powiedzieć wprost: Virey patrzy na świat oczami Europejczyka lat 30. XIX wieku. Układa ludy w hierarchię, pisze o wyższości „człowieka ucywilizowanego” i o naturalnej słabości kobiet, a jego medycyna to medycyna sprzed bakterii i hormonów. Właśnie dlatego książka jest dziś cennym źródłem do historii antropologii, do dziejów myślenia o rasie i o płci, a zarazem lekturą, od której trudno się oderwać.

Tablice

Wydanie zapowiadało 10 kolorowanych tablic, rozmieszczonych w tomach I–III (tom IV nie ma tablic). W tym egzemplarzu zachowało się ich osiem: w tomie I tablice 2–6, w tomie II tablica 7, w tomie III tablice 9 i 10. Brak tablic 1 i 8.

Stan zachowania

Komplet czterech tomów. Stan ogólnie dobry. Papier z delikatnymi przebarwieniami wynikającymi z wieku, gdzieniegdzie niewielkie przybrudzenia/zaplamienia. W tomie III poluzowane płótno okładki. Kilka kart poluzowanych. Tablice barwne zachowane w liczbie podanej wyżej.