Opis

„Z pomiędzy przedmiotów Edukacyi Narodowéy, dokładna znaiomość dzieiów własnego kraiu, dla każdego Obywatela Polaka ważną iest i potrzebną.”

W 1819 roku warszawski ojciec siada do nauki historii ze swoim synem i natrafia na kłopot: nie ma z czego uczyć. Niepodległej Polski nie ma od ćwierć wieku, Naruszewicz urywa się w średniowieczu, inne podręczniki są albo za długie, albo za krótkie, albo – jak pisze – „przesądnie i nierzetelnie” traktują dzieje. Józef Miklaszewski pisze więc historię Polski sam. Przedmowę podpisuje w Warszawie 3 maja 1820 roku, w rocznicę Konstytucji. Książka rozchodzi się tak szybko, że przed upływem dekady trzeba czwartego wydania – i to właśnie jest ten egzemplarz.

Józef Miklaszewski, Rys historyi polskiey od wzniesienia się monarchii aż do ostatniego upadku i rozbioru kraju, z trzema herbami, wizerunkami królów, z sześciu mappami i obrazem Polski. Edycya czwarta, na nowo przeyrzana i znacznie powiększona. Warszawa, w Drukarni J. Węckiego, nakładem autora, 1829.

Popularny podręcznik dziejów ojczystych z czasów Królestwa Polskiego, wydany rok przed wybuchem powstania listopadowego. Już sam tytuł mówi wiele: to historia „aż do ostatniego upadku i rozbioru kraju”, pisana dla młodzieży, która o niepodległej Polsce mogła się dowiedzieć tylko z książek.

Ojciec, syn i podręcznik

Przedmowa zaczyna się od zdania, które mogłoby otwierać program każdej szkoły:

„Z pomiędzy przedmiotów Edukacyi Narodowéy, dokładna znaiomość dzieiów własnego kraiu, dla każdego Obywatela Polaka ważną iest i potrzebną.”

Miklaszewski tłumaczy, że wiedza o tym, co doprowadziło Polskę od „sławy i znaczenia” do „upadku i rozbioru”, nie powinna opierać się na „ulotnem wyobrażeniu ani przemiiaiącém uczuciu”, lecz na faktach zapamiętanych na trwałe. Przyznaje otwarcie, że książkę ułożył, „pracując sam nad początkowym syna wychowaniem”, i dedykuje ją rodzicom, którzy w domu przygotowują dzieci do szkół. Z pełną świadomością wyrzuca z niej wszystko, co dla dziecka nudne: prawa, sądy, przywileje, handel, monety i całą dawną „bajeczną” prehistorię.

Recenzja całej konkurencji

Najciekawsza część przedmowy to bezlitosny przegląd wcześniejszych historii Polski. Kroniki Galla, Kadłubka, Długosza, Kromera, Bielskiego i Stryjkowskiego autor docenia jako źródła, ale nie jako podręczniki. Naruszewicza nazywa „naydoskonalszym dotychczas skarbem historyi naszéy” – tyle że „niestety! nieukończonym”. Albertrandiego uważa za zbyt rozwlekłego. O Skrzetuskim pisze, że jego zarys złożony „tylko z ośmiu kartek” jest tak krótki, że nie ma z niego pożytku. Bandtkie przyda się tylko komuś, kto historię już zna. Lelewelowi oddaje sprawiedliwość, a „Śpiewy historyczne” Niemcewicza uznaje za piękne, choć zbyt romantyczne, by uczyć z nich w szkole. Najostrzej obchodzi się z francuskim kompilatorem:

„O Pięknościach Historyi Polskiéy Nougareta, nayniedorzeczniejszéy iaka bydź może w celu naukowym historyi, zamilczeć wolę.”

Wstęp, czyli koniec bajek

Wstęp prowadzi czytelnika od Scytów, Celtów, Sarmatów i Daków, przez najazdy Gotów, Hunów i Awarów, aż do Słowian rozsianych „od Wołgi aż do Elby i Dunaiu”. W przypisie pojawia się cytat z Libaniusza, który w 363 roku wołał do Scytów i Sarmatów, by gotowali się do „wojennych tańców”. Autor podaje też ciekawostkę, że słowo „Lech” znaczy po czesku młodzieńca rycerza.

Przede wszystkim jednak Miklaszewski z trzeźwością oświeceniowego racjonalisty rozprawia się z legendą:

„Niema na świecie narodu któryby początków swoich dokładne posiadał wiadomości, a każdego miłość własna, starała się iak naydawnieyszéy zasięgać starożytności; a gdy i w téy nic pewnego lub dostatecznego znaleść nie można było, sięgano aż do samych Bogów.”

O pierwszych kronikach pisze, że były „zbiorem uroień, skleconych stosownie do ciemnoty wieku i wyobraźni”. Lech, Krakus, Wanda, Przemysław, Leszkowie i Popiele trafiają do jednego worka z „baieczną Polski historyą”. Pewna wiedza zaczyna się dla autora dopiero od Ziemowita, syna Piasta – od niego rusza właściwy wykład, podzielony na epoki: Piastów, Jagiellonów i królów obieralnych.

Co nowego w czwartym wydaniu

W „Przypisku do edycyi czwartéy” z 15 listopada 1827 roku autor pisze, że trzy poprzednie wydania zostały już wyczerpane. Czwarte poprawił, uzupełnił o pominięte fakty i wzbogacił o tablice genealogiczne. Na końcu dodał „Ucinki czyli synkretyczny zbiór historyi naszéy” – rodzaj ściągi do powtórki. Pod tekstem zamieścił krótkie wiadomości o tym, co w tym samym czasie działo się w innych krajach, żeby dzieje Polski osadzić w historii powszechnej. Książkę otwiera kilkunastostronicowy spis „Źródeł historyi polskiéy”: od Galla Anonima i Kadłubka przez Długosza i Kromera po Rousseau, Woltera, Gazetę Narodową i Obcą z czasów Sejmu Czteroletniego oraz niemieckie i francuskie relacje o rozbiorach.

Mapy i herby w tym egzemplarzu

Zachowały się trzy mapy w tekście: „Polska za Mieczysława r. 990″, „Polska za Bolesława w r. 1025″ i „Lechia między synów Krzywoustego podzieloną r. 1139″. Zachowały się też trzy karty epok z herbami Piastów, Jagiellonów i królów obieralnych. Brak wizerunków królów i części map.

Stan zachowania

Stan dobry+. Gdzieniegdzie niewielkie przybrudzenia. Oprawa twarda, złocenia na grzbiecie. Stron 478.