Opis

Wrzesień 1941 roku. Od trzech miesięcy Wehrmacht bierze na Litwie, Łotwie i Białorusi to, czego potrzebuje, a ludziom zostawia w zamian kwit. Ten afisz ogłasza, co z tymi kwitami zrobić. Podpisał go Hinrich Lohse, Reichskommissar für das Ostland, w Rydze 25 września 1941 roku, a na środku arkusza, dokładnie na linii złożenia, stoi wielki orzeł III Rzeszy.

Druk jest dwujęzyczny, niemiecko-litewski: po lewej „Aufruf an die Bevölkerung des Ostlandes zur Einlösung von Empfangsbescheinigungen”, po prawej „Atsišaukimas į Rytų Krašto gyventojus„. Treść jest krótka i urzędowa. Wszystkie pokwitowania wystawione na obszarze dowódcy Wehrmachtu na Ostland będą od 1 października 1941 roku wypłacane gotówką. Trzeba je przedstawić w ciągu trzech miesięcy od dnia wystawienia, a te wydane do 31 sierpnia 1941 roku – najpóźniej do 31 października. Wypłacać mają wymienione z nazwy komendantury polowe i miejscowe oraz jeden batalion strzelców krajowych.

Najciekawsza jest właśnie ta lista, bo to gotowa mapa niemieckiej okupacji wojskowej jesienią 1941 roku, podana w dwóch językach naraz. Łotwa to Riga, Wenden, Marienburg, Rossitten, Mitau, Jakobstadt i Dünaburg – po litewsku Cesis, Aluksne, Rezekne, Mintauja, Jekabpils i Daugavpils. Litwa to Kauen, Wilna i Landes-Schützen-Bataillon w Schaulen, czyli Kowno, Wilno i Szawle. Pod literą C, jako „Weissruthenien”, czyli Białoruś, są Mińsk, Słuck oraz Grodno, Baranowicze i Lida – miasta, które dwa lata wcześniej leżały w granicach Rzeczypospolitej, podobnie jak wymienione wyżej Wilno. Dla polskiego kolekcjonera to afisz z Kresów, choć nie ma na nim ani słowa po polsku. Brakuje za to Estonii, którą do Komisariatu Rzeszy Ostland włączono dopiero w grudniu 1941 roku.

Tło nie jest takie niewinne, jak sugeruje urzędowy ton. Niemieckie rozkazy wydane przed napadem na ZSRR przesądzały, że szkód wojennych poniesionych przez miejscową ludność się nie wynagradza. Ogłoszenie o wypłacie za pokwitowania pokazuje drugą twarz tej samej polityki – władzę cywilną, która przejmowała kraj od wojska i chciała uporządkować rachunki. Sam Lohse zapisał się w historii zupełnie inaczej niż jako płatnik wojskowych kwitów: jego komisariat był miejscem masowej zagłady Żydów, a on sam został w 1948 roku skazany na dziesięć lat więzienia i wyszedł na wolność w 1951.

Afisz wydrukowała drukarnia „Žaibas” (u dołu w części litewskiej: sp. „Žaibas” 6918-41) – jedna z najstarszych litewskich drukarni, działająca wcześniej w Wilnie, a od lat dwudziestych w Kownie. Druk w czerwonej ramie, z centralnie umieszczonym godłem, efektowny w ekspozycji. Dokument dla kolekcjonerów historii okupacji niemieckiej na Litwie, Łotwie i Białorusi, Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny oraz niemieckich druków urzędowych z II wojny światowej. Oferowany wyłącznie jako dokument historyczny.

Stan zachowania: 46 x 32 cm, afisz jednostronny. Papier pożółkły, pionowe złożenie przez środek arkusza, drobne zagniecenia i naddarcia brzegów, małe otwory w górnych narożnikach. Tekst kompletny i czytelny w obu wersjach językowych.