Opis

III Księga Machabejska — Biblia Leopolity, Kraków 1561

Kompletna księga z pierwszej drukowanej Biblii w języku polskim

Oryginalne karty sprzed 465 lat. Oferuję kompletną Trzecią Księgę Machabejską pochodzącą z Biblii Leopolity — pierwszego drukowanego wydania całego Pisma Świętego po polsku, tłoczonego w krakowskiej oficynie Dziedziców Marka Szarfenberga w 1561 roku, za panowania Zygmunta Augusta. To nie reprint ani faksymile: to autentyczny starodruk, odbity ręcznie na czerpanym papierze gotycką szwabachą, w epoce Reja i Kochanowskiego.

Dlaczego Biblia Leopolity to biały kruk

Biblia Leopolity to kamień milowy polszczyzny i polskiego drukarstwa: pierwsza pełna Biblia wydana drukiem w naszym języku — o dwa lata wcześniejsza od protestanckiej Biblii brzeskiej (1563) i o 38 lat od Biblii Wujka (1599), do której czasu pozostawała jedynym drukowanym katolickim przekładem Pisma po polsku. Tłumaczenia z Wulgaty dokonał anonimowy tłumacz, a tekst przygotował do druku ks. Jan Nicz ze Lwowa, zwany Leopolitą, wykładowca Akademii Krakowskiej; dzieło dedykowano królowi Zygmuntowi Augustowi, a całość zdobiły aż 284 drzeworyty. Kompletne egzemplarze należą dziś do największych rzadkości antykwarycznych — przechowują je czołowe biblioteki, a na rynku pojawiają się niemal wyłącznie fragmenty.

Księga, którą w polskiej Biblii katolickiej wydrukowano tylko raz

I tu zaczyna się prawdziwa gratka. Trzecia Księga Machabejska nie należy do kanonu katolickiego — nie ma jej w Wulgacie (św. Hieronim w ogóle jej nie przełożył), nie ma jej u Wujka ani we współczesnej Biblii Tysiąclecia; za księgę natchnioną uznaje ją do dziś prawosławie. W pierwodruku z 1561 roku Szarfenbergowie mimo to ją wydrukowali, umieszczając na końcu Starego Testamentu — po czym z kolejnych wydań (1575/1577) księga zniknęła. Wydawcy tłumaczyli się wprost:

„Trzecie księgi Machabejskie w Bibliach nie bywają przydane, ani od Kościoła Krześcijańskiego Powszechnego przyjęte. Od świętego Jeronima też w łacińskie nie przełożone — nie zdało się ich także do tej Bibliej przyłożyć.” (nota wydawców z edycji 1577)

Dla kolekcjonera ma to dwie konsekwencje. Po pierwsze: sama obecność tej księgi jednoznacznie wskazuje na pierwsze wydanie z 1561 roku, bo żadna inna edycja Biblii Leopolity jej nie zawiera. Po drugie: nabywca otrzymuje tekst, którego w późniejszych polskich Bibliach katolickich po prostu nie znajdzie. Unikat w najściślejszym sensie tego słowa.

O czym opowiada III Księga Machabejska

Wbrew tytułowi nie występuje w niej żaden z Machabeuszów — akcja toczy się około pół wieku przed ich powstaniem. Szesnastowieczny wydawca sam streścił księgę pod tytułem: „W ktorych zámyka sie opisánie ciężkości y niesczęścia Żydowskiego […] á z drugiey strony osobliwey mocy y łáski Bożey, kthora ie z nich wyswobodzić raczył”.

A jest to opowieść o iście filmowej dramaturgii. Około 217 r. p.n.e., po zwycięstwie nad Antiochem III pod Rafią (poprzedzonym nocnym zamachem Teodota i brawurową „podmianą” króla, której dokonał Żyd Dozyteusz — wszystko to na oferowanych kartach), władca Egiptu Ptolemeusz IV Filopator zjeżdża do Jerozolimy i żąda wstępu do Miejsca Najświętszego świątyni. Miasto zamiera; arcykapłan Szymon wznosi modlitwę — i Bóg poraża zuchwalca paraliżem. Upokorzony król mści się na Żydach Egiptu: każe ich spisywać i piętnować liściem bluszczu, znakiem Dionizosa, a następnie zwozi ich do hipodromu w Aleksandrii, gdzie ma ich stratować pięćset słoni bojowych, upojonych winem i kadzidłem. Po modlitwie sędziwego kapłana Eleazara z nieba zstępują dwaj aniołowie: słonie zawracają i tratują wojska własnego króla. Odmieniony Filopator wyprawia ocalonym siedmiodniową ucztę, a Żydzi ustanawiają doroczne święto na pamiątkę wybawienia. Bibliści nazywają księgę hellenistycznym romansem religijnym — starożytnym „thrillerem o ocaleniu”, z przesłaniem o Bogu, który ratuje wiernych w sytuacji bez wyjścia. (Smaczek dla miłośników detalu: przy spisywaniu Żydów królewskim urzędnikom skończyły się papier i pióra — 3 Mch 4,20.)

Cytaty z oferowanych kart (pisownia oryginału z 1561 r.)

Wszystkie poniższe fragmenty znajdują się na fotografowanych stronach — można je zweryfikować własnym okiem.

Butna odpowiedź Ptolemeusza u progu świątyni (3 Mch 1,15):

„Gdyż sie iuż ták stáło, z iákiey kolwiek przyczyny: wy chcecie ábo niechcecie — ia tám być muszę.”

Początek modlitwy arcykapłana Szymona (3 Mch 2,2):

„Pánie á Pánie, Krolu niebieski y pánuiący nád wszelákim stworzeniem, w świętych nayświętszy, Arcykrolu wszechmocny — rácz weyźrzeć ná nas, kthorzy od bezbożnego y sprosnego […] gwałt cierpiemy.”

O Bogu, sędzi pysznych (3 Mch 2,5):

„Thyś Sodomczyki, co sie byli ná pychę wdáli y niecnotámi sie wsławili, dáiąc ie ná przykład potomnym ludziom, ogniem y siárką spalił.”

Wyznanie, które streszcza całą księgę (3 Mch 2,11):

„Záprawdę iesteś thy y wierny y prawdziwy.”

Opis oferowanego egzemplarza

• kompletny tekst księgi — wszystkie 7 rozdziałów; [12 stron tekstu, 6 kart]
• Dwa duże drzeworyty, na ostatniej kolofon całego Starego Testamentu
• ozdobny nagłówek tytułowy, żywa pagina „Trzecie księgi Machabeyskie”, streszczenia („argumenty”) przed rozdziałami
• na marginesach oryginalna konkordancja — odsyłacze m.in. do Ksiąg Rodzaju, Wyjścia, Kronik i Daniela
• brak numeracji wersetów: podział na wersety, wprowadzony dopiero w 1551 r. przez paryskiego drukarza Roberta Stephanusa, nie zdążył się jeszcze upowszechnić — autentyczny znak czasu
• wymiary kart: [31×21 cm]; stan zachowania: przybrudzenia szczególnie na rogach i krawędziach, niewielki ubytek rogu ostatniej karty bez szkody dla tekstu.
• Karty przechowywane są w specjalnej archiwalnej, bezkwasowej foli Melinex. Spełnia ona rygorystyczne normy konserwatorskie ISO 18916 (PAT) i ISO 18902, gwarantując muzealny poziom ochrony starodruku przed degradacją i czynnikami zewnętrznymi.
• Do kart dołączony będzie Certyfikat Autentyczności i pocztówka z alfabetem Leopolity pomocna w rozczytaniu tekstu.