Opis

Grzegorz Knapiusz (Cnapius, ok. 1564–1639)

Thesauri Polonolatinograeci Gregorii Cnapii e Societate Jesu Tomus secundus, Latino Germano Polonicus.

Posnaniae, Typis Clari Collegii Societatis Jesu, Anno Domini MDCCXLI [Poznań 1741].

944 s. + kilkadziesiąt kart nieliczbowanych Appendixu. 21×17×8 cm.

Thesaurus Knapiusza to pierwszy nowoczesny wielki słownik polszczyzny i najważniejsze dzieło leksykograficzne dawnej Rzeczypospolitej. Jezuita z Grodziska pracował nad nim kilkanaście lat; pierwszy tom ukazał się w Krakowie w 1621 roku. Przez ponad półtora stulecia to Knapiusz był tym, po co sięgał każdy, kto uczył się łaciny w polskiej szkole – a więc praktycznie każdy wykształcony Polak epoki baroku i saskiej. Dla dzisiejszych badaczy jest czymś więcej: podstawowym świadectwem tego, jak naprawdę brzmiał język polski XVII wieku, jednym z fundamentów, na których buduje się słowniki historyczne polszczyzny.

Ten tom to część druga, idąca od łaciny do niemieckiego i polskiego. Wydanie poznańskie z 1741 roku, jak głosi karta tytułowa, zostało rozszerzone o nowy zasób synonimów, epitetów, wersów autorów klasycznych przywoływanych dla potwierdzenia iloczasu oraz zwrotów poetyckich, a sam tekst starannie poprawiono i znacznie pomnożono o germanizmy.

Osobną wartość ma Appendix. Nie jest to zwykły dodatek słownikowy, lecz mała encyklopedia: historie i baśnie poetyckie, czyli mitologia klasyczna w pigułce, oraz nazwy własne sławnych ludzi, rzek, gór, krain, wysp i czterech części świata, z opisem miast Europy, siedzib królewskich, podziałów państw i twierdz, wraz z ich etymologiami. Dochodzą do tego adnotacje objaśniające skróty i terminy erudycyjne oraz wykład słów występujących wyłącznie w Piśmie Świętym. Osiemnastowieczny uczeń dostawał w jednym woluminie słownik, mitologię, geografię i podręcznik erudycji.

Oprawa: skóra z epoki na deskach, grzbiet pięciopolowy z tłoczonymi ślepo liniami i kwiatonami w polach. Bardzo dobry przykład użytkowej oprawy osiemnastowiecznej, noszącej ślady prawdziwego czytania.

Stan ogólny dobry. Ubytek skóry na grzbiecie przy górnej kapitałce, otarcia krawędzi i narożników. Karta tytułowa z reperowanym ubytkiem. Blok zwarty, papier czerpany, miejscami przybrudzony, ze śladami dawnego zawilgocenia. Tekst czytelny w całości.

Na odwrocie karty tytułowej wydrukowano groźbę. Przywilej Augusta III, wydany w Warszawie 30 marca 1739 roku, zakazuje komukolwiek przedrukowywania książek tłoczonych w poznańskiej drukarni jezuitów pod karą pięciuset czerwonych złotych węgierskich i konfiskaty całego nakładu. Osiemnastowieczna ochrona praw wydawcy w praktyce.