Opis

Antoni Prochaska, Latopis litewski. Rozbiór krytyczny. Lwów 1890

Młody lwowski historyk bierze się za bary z profesorem Stanisławem Smolką. Rok wcześniej Smolka ogłosił w „Pamiętniku” Akademii Umiejętności głośną pracę „Najdawniejsze pomniki dziejopisarstwa rusko-litewskiego” i zbudował na niej efektowną hipotezę o tym, jak powstał Latopis litewski – najstarsza kronika Wielkiego Księstwa. Prochaska zaczyna od ukłonu: chwali „bystrość zmysłu krytycznego” i „Waitzowską sztukę konstrukcyi” starszego kolegi. Potem, strona po stronie, rozbiera tę konstrukcję na części.

Spór dotyczy kodeksów, na których opiera się cała wiedza o początkach dziejopisarstwa litewskiego: kodeksu Odyńcewiczów (wydanego przez Daniłowicza w 1825 r.) i kodeksu Słuckiego (wydanego przez Popowa). Smolka uznał pierwszy za najwierniejsze odbicie zaginionej „macierzy rękopiśmiennej”. Prochaska wytyka, że kodeks Słucki jest starszy i pełniejszy, że hipoteza oparta jest nie na autopsji rękopisów, lecz na drukach, a rzekome glosy marginesowe musiałyby się mieścić na marginesach ksiąg formatu graduałów – „i to największego kalibru”. Ironii nie brakuje: o datach zajęcia Owrucza, Żytomierza i Kijowa „jesteśmy tak mądrzy jak byliśmy przed tem”.

Ważnym atutem autora jest rękopis Poznański – odpis kroniki niedawno odnaleziony przez Stanisława Ptaszyckiego, którego Smolka w ogóle nie uwzględnił. Prochaska poświęca mu dwa rozdziały, analizuje zależność Latopisu od latopisów ruskich, ustęp o Podolu, fragment pochwały Witolda i samodzielność kopistów. Na marginesie pojawia się także postać Herasima, metropolity smoleńskiego, któremu przypisuje się inicjatywę spisania kroniki.

Zawartość:
I. Uwagi nad rozbiorem krytycznym prof. Smolki
II. Rękopis Poznański, tekst jego i układ
III. Dalszy rozbiór rękopisu Poznańskiego i zawisłość najstarszej części opisowej od latopisów ruskich
IV. Rzekome wtręty; hermeneutyka tekstu
V. Dalsza kontynuacya Latopisu Lit. w ustępie o Podolu
VI. Fragment Pochwały Witołda, jako zakończenie części pierwszej Lat. lit.
VII. Zawisłość dalszej części Latopisu Lit. od latopisów ruskich. Fragmentaryczność części składowych
VIII. Układ części składowych w macierzy rękopiśmiennej; samodzielność kopistów przy przepisywaniu. Uwagi ogólne nad Latopisem litewskim

Pozycja dla badaczy historii Litwy i Rusi, latopisarstwa wschodniosłowiańskiego oraz dziejów polskiej mediewistyki końca XIX wieku. W obrocie antykwarycznym pojawia się rzadko.

Ciekawostka proweniencyjna: na karcie tytułowej fioletowa owalna pieczątka „Gabinet Partyjny Centralnej Szkoły P.P.R.” z numerem 4689. Studium o średniowiecznej kronice litewskiej trafiło więc po wojnie do księgozbioru szkoły kadr Polskiej Partii Robotniczej.

Dane bibliograficzne:
Lwów 1890, główny skład w księgarni G. Gebethnera i Spółki w Krakowie. Format ok. 8°.

Stan:
Oprawa półpłócienna z epoki, okładziny oklejone papierem o fakturze imitującej korzeń, narożniki płócienne. Na grzbiecie papierowa nalepka bez czytelnego napisu. Oprawiono z zachowaną oryginalną okładką broszurową. Na karcie tytułowej pieczątka biblioteczna i ołówkowe zapiski. Papier pożółkły, miejscami drobne zabrudzenia i zażółcenia przy brzegach. Blok zwarty, tekst czysty i czytelny.