Opis

Orator politicus, albo wymowny polityk – Toruń 1699

Jakub Boczyłowicz, „Orator politicus, álbo wymowny polityk, rożne traktuiący materye” Thorunii: Johann Christian Laurer, 1699. Cum privilegio regio.

Szlachcic z końca XVII wieku miał w życiu kilka momentów, w których musiał wstać i przemówić – a od tego, jak mu poszło, zależała jego reputacja na lata. Oświadczyny. Oddanie wieńca. Podziękowanie za pannę. Pożegnanie ojca nad trumną. Prośba o urząd. List do możnego protektora, na który trzeba odpowiedzieć w trzy dni i ani o ton za nisko. Ta książka jest odpowiedzią na wszystkie te sytuacje naraz – kompletnym zestawem gotowych słów na całe życie, od zalotów po epitafium.

To ostatnie i najobszerniejsze wydanie dzieła, wytłoczone w Toruniu u Jana Chrystiana Laurera. Boczyłowicz zdążył je jeszcze za życia przerobić i rozbudować – w stosunku do toruńskiej edycji z 1694 roku jest niemal trzyipółkrotnie obszerniejsze – ale druku już nie dożył. Wydanie ukazało się pośmiertnie, opatrzone przywilejem królewskim.

O samym autorze wiadomo niewiele i to niewiele jest ciekawe. W 1675 roku pracował jako urzędnik w kancelarii grodu krakowskiego – a więc zawodowo obracał się w świecie formuł, tytulatur i pism, które musiały być zredagowane co do joty. Pisał poezję i satyry. Zmarł około 1697–1699 roku w Toruniu, w mieście, które wydało jego najważniejszą książkę.

Otwierają tom listy w różnych materiach – i to nie same wzory listów, lecz listy wraz z responsami, czyli komplet: jak napisać i jak odpowiedzieć. Dalej zbiór dedykacji, katalog tytułów do listów różnych, a po nim rzecz, która dziś robi największe wrażenie: czterojęzyczny indeks urzędów duchownych i świeckich – po polsku, francusku, włosku i po łacinie. Kto pisał do Rzymu, do Paryża albo do nuncjusza, musiał wiedzieć, jak brzmi tytuł adresata w jego własnym języku. Pomyłka w tytulaturze była obrazą.

Środek książki to część polityczna i etyka dworska – nauka poruszania się wśród ludzi możniejszych od siebie. Zaraz obok „dyskurs o farbach”, czyli rzecz o mowie barw, oraz zbiór przysłów, z którego czerpali potem badacze polskiej paremiografii; „Orator politicus” figuruje w wykazie źródeł wielkiej „Księgi przysłów” Samuela Adalberga. Dalej dyskursy polityczne i mowa na oddanie panny do zakonu – ceremonia, o której dziś prawie się nie pamięta, a która miała własny, ustalony rytuał słowny.

Ostatnia i najobszerniejsza część to oracje: wota, mowy weselne (ponad sześćdziesiąt stron samych mów weselnych), mowy pogrzebowe i różne epitafia. To właśnie po te partie sięgają dziś historycy obyczaju. W mowach weselnych znajdziemy przemowy przy oddawaniu pierścienia i wieńca, z całą symboliką kamieni – diament jako najkosztowniejszy, „jako orzeł między ptactwem najzacniejszy”, jaspis i turkus jako kamienie lecznicze i talizmany. Mowy pogrzebowe z tego tomu bywają cytowane w pracach o portrecie trumiennym i staropolskiej ceremonii żałobnej. Całość zamyka „Klucz do skarbu wymownego polityka” – indeks pozwalający znaleźć potrzebną formułę w kilka chwil.

Dlaczego warto ją mieć? Bo to nie jest antologia sławnych mówców, i nigdy nią być nie miała – dziewiętnastowieczni badacze, którzy szukali w niej wielkiej retoryki sejmowej, wychodzili rozczarowani. To narzędzie pracy. Podręczny formularz sarmackiej codzienności, z którego korzystano tak długo, aż się rozpadał – i właśnie dlatego jest to źródło pierwszej ręki do tego, jak naprawdę mówiono, pisano i zachowywano się w Rzeczypospolitej schyłku XVII wieku. Egzemplarze w oprawie z epoki trafiają się rzadko.

Stron 572, ponadto 6 nieliczbowanych kart początkowych i 14 kart końcowych. Karta tytułowa w reprodukcji. Format 16 × 9 cm. Oprawa pergaminowa z epoki, podniszczona, z ubytkami i otarciami. Stan kart ogólnie dobry, kilka dziurek po owadach.

Spis treści: Listy w różnych materiach z responsami (s. 1–125) – Variae Dedicationes (do s. 158) – Tytuły do listów różnych (do s. 216) – Index verborum urzędów różnych duchownych i świeckich, po polsku, francusku, włosku i łacinie (do s. 234) – Wymownego polityka część polityczna (do s. 271) – Ethyka dworska (do s. 279) – Dyskurs o farbach (do s. 292) – Przysłowia (do s. 318) – Dyskursy polityczne (do s. 340) – Oddawanie panny do zakonu (do s. 351) – Oracye i vota (do s. 444) – Mowy weselne (do s. 504) – Mowy pogrzebowe (do s. 545) – Martyrologica, różne epitaphia (do s. 571) – Klucz do skarbu wymownego polityka.