Postylla Jakuba Wujka (1584) – Niedziela IV po Trójcy Świętej: Streszczenie traktatu

Karty dokumentują przejście od zamknięcia wątków III Niedzieli po Trójcy Świętej do obszernego, wielowątkowego wykładu egzegetycznego na Niedzielę Czwartą, opartego na 6. rozdziale Ewangelii według świętego Łukasza. Jakub Wujek konstruuje tu głęboki traktat moralny i polemiczny, skupiony wokół idei chrześcijańskiego miłosierdzia, pokory oraz czystości doktrynalnej.

Główne osie narracji:

• Zwieńczenie poprzednich nauk i wezwanie Dawidowe: Karta 95 zamyka wcześniejsze kazanie żarliwą modlitwą opartą na Psalmie 119, w której człowiek utożsamia się z zagubioną owieczką błagającą Boga o odnalezienie i bezpieczne wprowadzenie do Owczarni Kościoła Powszechnego. Zaraz potem następuje otwarcie nowego bloku liturgicznego, zilustrowane drzeworytem przedstawiającym ewangeliczną przypowieść o drzazdze i belce w oku.

• Ewangeliczny nakaz miłosierdzia i pokory: Na karcie 96 i 97 Wujek wykłada fundamentalne słowa Chrystusa: „Bądźcie miłosierni, jako i Ojciec wasz miłosierny jest”. Kaznodzieja posługuje się rolniczą metaforą dobrego gospodarza, który zanim rzuci ziarno, musi starannie oczyścić rolę serca z ostu i ciernia. Wyjaśnia, że człowiek nie jest w stanie dorównać Bogu w Jego potędze, majestacie czy mądrości – czego tragiczne skutki zilustrowano upadkiem pysznego Lucyfera i Ewy – ale ma obowiązek naśladować Stwórcę w miłosierdziu, cichości i pokorze serca. Tylko na tej drodze staje się on prawdziwym, wyrodnym synem upodobniającym się do cnotliwego Ojca.

• Krytyka obłudy, legalizmu i reformacji: Rozkładówka 102–103 to niezwykle ostry, osadzony w realiach XVI wieku passus polemiczny. Wujek uderza w „nową ewangelię” ruchów reformacyjnych (nazywanych sekcjami i heretykami), zarzucając im, że ich wiara sprowadza się do czczych deklaracji, teorii i pychy intelektualnej, odrzucając potrzebę dobrych uczynków i postów. Autor broni tradycyjnego porządku katolickiego, w tym instytucji zakonnych (wymieniając Dominikanów i Franciszkanów), jako tych, którzy autentycznie naśladowali ubóstwo, czystość i cichość Chrystusa. Ostro piętnuje nadużycia moralne, rozpasanie oraz „ślepych wodzów”, którzy zamiast budować pokój w Kościele, wprowadzają rozłam, swawolę i wypaczają sens Pisma Świętego pod własne, doczesne potrzeby.

Wybrane cytaty z zachowaniem dawnej pisowni (wersja staropolska):

1. Pokorna modlitwa o odnalezienie zagubionego (na wzór króla Dawida)

„O moy mity Pánie/ Zblądźiłemći iáko Owiecżká zginiona : šukayźie mie ty sam/ á racż znáłeść sługę twego : Bo mći iešcże iednak nie zápomniał roskazánia twego. Weźmišże mie ná rámiená swoie/ á ná świętą opiekę swoie”

(Karta 95)

2. O wyłącznej drodze do naśladowania Boga

„Niechże tedy P.[an] Bog ábychmy go náśladowáli w możnośći/ w pánowániu/ w mądrośći á w vmieiętnośći iego : iedno w dobroći/ iedno w miłośći/ iedno w miłosierdziu. Tu śie bać niepotrzeba ábychmy mie zgrzešyli/ tu niemáß niebeśpiecżeńśtwá żadnego : yowšem im pilniey ćwicżyć będźieß/ á im daley w miłosierdziu postąpiß/ tym śie stánieß Pánu Bogu podobnieyßym”

(Karta 97)

3. Polemika z nowymi ruchami religijnymi i obrona tradycji uczynków

„Bo iuż v tákiego prawdá mieyšcá nie ma. Ale z tymi trzecimi/ ktore też Pan Chrystus przyimował/ y z ktorymi obcował/ my też obcować y rozmáwiać / iadać y piiać możemy/ yowšem winniśmy ie przyimować : te mowię/ ktore widzimy ie śie tu w znániu máią/ ie z grzechow powstać chcą/ y ziednać śie z Chrystuśem y z Kośćiołem iego.”

(Karta 95, nawiązanie do rozróżnienia błądzących)

4. Gorzkie podsumowanie działalności fałszywych nauczycieli religijnych

„Ale coy widźy będźie/ gdy ták ieden drugiego/ á zwłašcżá gorßy lepßego/ posądźić y potępiáć będźie ? á gdy śie odpisze/ ále śie będźie sam mśćił krzywdy swoiey? Bedźie prosto/ Chrystus mowi/ iáko gdy ślepy ślepego prowadźi/ ślepego/ ie śie oba w dot wpádną: álbo iáko gdyby ieden chciał wyimoć źdźbło z oka bliźniego swoiego / á sam miał wielką álbo bálkę w ocżach swoich/ á nie cżułby śie w tym.”

(Rozkładówka 102–103)