Opis

MICHAŁ Z WIŚLICY — Ephemeridiarium Anni Christi 1536

[Michael a Wislicza] Ephemeridiarium Anni Christi 1536 per Magistrum Michaelem a Wislicza, in celebri studio Cracoviensi diligenter ordinatum. Kraków, Maciej Szarffenberg, 1536. Format 16° (7,5 × 10 cm), 16 kart nieliczbowanych, druk dwubarwny — czarny i czerwony. Oprawa nowa: papier na tekturze, karty starannie poddane profesjonalnej konserwacji.

Jeden z trzech znanych kompletnych egzemplarzy. Jedyny pozostający w obrocie prywatnym.

Sensacyjne odkrycie ostatnich lat w dziedzinie najwcześniejszych druków krakowskich. Kalendarz astrologiczny na rok 1536, ułożony przez Michała z Wiślicy (ok. 1499–1575) — profesora astrologii i późniejszego dziekana Wydziału Teologii Akademii Krakowskiej, urzędowego astrologa uniwersyteckiego — i wytłoczony w słynnej oficynie Macieja Szarffenberga, drukarza, który rok później (1537) uzyskał od króla przywilej na wyłączne wydawanie kalendarzy i prognostyków mistrzów Akademii Krakowskiej, co doprowadziło do głośnego „procesu kalendarzowego” i królewskiego aktu wolności druku z 1539 roku.

Kalendarzyki tego typu — drukowane w małym, kieszonkowym formacie dla najszerszej publiczności — były drukami czysto użytkowymi: po upływie roku traciły ważność i szły na makulaturę. Właśnie dlatego z bogatej twórczości kalendarzowej Michała z Wiślicy przetrwały do dziś jedynie nieliczne wydania, przeważnie we fragmentach. Niniejsza edycja nie była znana bibliografom w żadnym kompletnym egzemplarzu aż do niedawnego odkrycia: nierozcięte arkusze przetrwały przypadkowo jako makulatura sprasowana w okładzinach XVI-wiecznego dzieła teologicznego. Po ich wydobyciu profesjonalna konserwatorka zdołała złożyć z nich zaledwie trzy kompletne egzemplarze (oraz dwa niepełne).

Losy trzech kompletnych egzemplarzy:

• Egzemplarz I — zakupiony na aukcji w Budapeszcie (grudzień 2024) przez Krystynę Piórkowską i ofiarowany Bibliotece Narodowej w Warszawie, gdzie został uznany za unikat i włączony do zbiorów narodowych (obecnie dostępny w bibliotece cyfrowej Polona);
• Egzemplarz II — w kolekcji prywatnej, niedostępny;
• Egzemplarz III — oferowany niniejszym egzemplarz. Ostatnia i zapewne jedyna w dającej się przewidzieć przyszłości okazja nabycia tego druku przez prywatnego kolekcjonera.

Opis egzemplarza

Kartę tytułową zdobi drzeworytowy portret króla Zygmunta I Starego w profilu, z inskrypcją „SIGISMVND. I. R. PO.” [Sigismundus I Rex Poloniae], datowany 1532 — wizerunek przed tym odkryciem nieznany ikonografii królewskiej. Nad portretem tytuł odbity czernią i czerwienią.

Na odwrocie karty tytułowej objaśnienie symboli i krojów pisma użytych w części kalendarzowej; dalej wykaz najważniejszych aspektów Księżyca ze Słońcem i planetami wraz z astrologicznymi zaleceniami (dni pomyślne i niepomyślne dla podróży, handlu, zabiegów medycznych — w tym puszczania krwi — i spraw codziennych) oraz przedstawienie znaków zodiaku.

Właściwy kalendarz obejmuje dwanaście miesięcy, każdy rozłożony na dwóch sąsiadujących stronicach. Nazwy miesięcy podano po łacinie i po polsku (Januarius–Styczeń, Februarius–Luty…), co czyni druk cennym zabytkiem wczesnej polszczyzny drukowanej. Każdy miesiąc otwiera drzeworytowa scena rodzajowa ukazująca typowe dla danej pory roku zajęcia, datowana 1532–1533. Z tej serii dwunastu drzeworytów znano dotąd — z fragmentów wydobytych z opraw — zaledwie pięć kompozycji; niniejszy egzemplarz zawiera komplet wszystkich dwunastu. Przy każdym dniu, obok wspomnień świętych według kalendarza liturgicznego, podano położenie Księżyca w znakach zodiaku i aktualne aspekty planet. Na odwrocie ostatniej karty prognoza zaćmień Księżyca na rok 1536 z ilustracją drzeworytową oraz kolofon z nazwiskiem drukarza.

Egzemplarz kompletny, ze wszystkimi kartami. Karty po fachowej konserwacji, oprawione współcześnie.

Znaczenie

Druk łączy w sobie wszystko, co najcenniejsze w polskim wczesnym drukarstwie: warsztat czołowej oficyny krakowskiej złotego wieku, autorstwo profesora Akademii Krakowskiej, nieznany wcześniej drzeworytowy portret Zygmunta Starego, kompletną serię drzeworytów miesięcznych, dwubarwny druk oraz polskie nazwy miesięcy. Jest zarazem wymownym świadectwem kultury umysłowej renesansowego Krakowa — czasów, gdy astrologia wykładana na uniwersytecie towarzyszyła codziennemu życiu wszystkich stanów.

Efemeryczny charakter tego typu wydawnictw sprawia, że kompletne szesnastowieczne kalendarzyki krakowskie należą do absolutnie największych rzadkości polskiego rynku antykwarycznego — rzadszych niż niejeden inkunabuł. Fakt, że jeden z trzech znanych egzemplarzy trafił do zbiorów narodowych i został tam ogłoszony jako unikat, najlepiej określa rangę oferowanego obiektu.

Literatura: M. Markowski, Astronomica et astrologica Cracoviensia ante annum 1550, Firenze 1990; por. Polonia Typographica XII (o drukach kalendarzowych oficyny Szarffenberga).

Proweniencja:  Odnaleziony na Węgrzech,  w okładce XVI-wiecznego druku teologicznego; konserwacja i oprawa na zlecenie największego węgierskiego  antykwariatu ;