Opis

Paryż, 28 grudnia 1872. List dwóch Polek do Księżnej na Litwie

Trzy dni po wichurze, która przeszła nad całą Francją, kobieta mieszkająca wysoko pod dachem kamienicy przy rue Sainte-Catherine d’Enfer 6 siada do listu i notuje: „temu parę tygodni była burza (orkan) okropna, jak my wysoko mieszkamy, zdawało się, że się domy dachy zwalą”. Piętro niżej Paryż liczył ofiary spadających kominów i cegieł, Sekwana wybierała się z brzegów, a część Bercy stała pod wodą. Ten list jest zapisem tamtych dni – zrobionym na gorąco, bez pośrednictwa gazety, ręką świadka.

Oryginalny rękopis, list prywatny pisany po polsku w Paryżu i datowany 28 grudnia 1872 roku. Nagłówek podaje adres nadawczyni: Ste Catherine d’Enfer 6 – ulica w 5. dzielnicy, o krok od Ogrodu Luksemburskiego i Panteonu, która w 1880 roku zmieniła nazwę na rue Le Goff i pod dawnym mianem zniknęła z planu miasta.

List zapisano na wszystkich czterech stronach jednego złożonego arkusza. Piszą dwie kobiety: właściwy list kończy się podpisem Julii, po czym drugą ręką dopisuje się jej towarzyszka, Stefania, dodając własne życzenia noworoczne. Adresatką jest Księżna przebywająca w okolicach Wilna – tytułowana konsekwentnie starą pisownią „Xiężna”.

Co Zawiera

Kataklizm. Autorka relacjonuje kilka tygodni ulew i wichrów: wezbraną Sekwanę, zalane Bercy, szkody nad Marną i w Charenton, gdzie mieszkają znajomi. W samym mieście – jak pisze – „nic się nie stało”, ale okolice ucierpiały, a huragan zabijał ludzi na ulicach spadającym gruzem. Relacja pokrywa się z tym, co wiadomo o przełomie 1872 i 1873 roku we Francji: seria sztormów, powodzie na północy kraju, zalany park w Saint-Cloud.

Drożyzna po przegranej wojnie. „Opał kosztowny; ale i wszystko w Paryżu teraz podrożało” – dwa lata po klęsce pod Sedanem i po Komunie Francja spłacała Niemcom kontrybucję, a to widać w domowym budżecie dwóch emigrantek. Autorka dodaje jednak pociechę praktyczną: taniej i wygodniej urządzić się w Paryżu niż gdzie indziej.

Boże Narodzenie na wystawach. Magazyny pełne nowości, „wymysłów rozmaitych zabawek, lalek”, tłumy gapiów przed szybami – i mało kupujących. „Kupcy też bardzo uprzejmi, ale niekoniecznie zadowoleni.” Jedno zdanie, a w nim cały nastrój koniunktury.

Kwiaty kontra pióra. Znajoma prowadzi handel sztucznymi kwiatami – paryską specjalność eksportową. Sezon słaby: z Ameryki i Anglii jeszcze nic nie przyszło, a paryżanki noszą teraz dużo piór. Migawka z branży, która za kilkadziesiąt lat stanie się przedmiotem pierwszych kampanii na rzecz ochrony ptaków.

Collège de France. Najciekawszy trop dla historyka kultury: obie panie nie bywają w teatrze („ani razu”), za to chodzą regularnie na wykłady. Wymieniają dwa nazwiska – Levasseur, mówiący o geografii Ameryki, oraz Guillaume Guizot, wykładający literaturę francuską. Émile Levasseur objął katedrę w Collège de France w grudniu 1871 roku i w chwili powstania listu rzeczywiście tam uczył. Guillaume Guizot, syn słynnego premiera Franciszka Guizota, prowadził wówczas kurs literatury francuskiej jako zastępca profesora – własną katedrę dostał dopiero w lutym 1874. List jest więc drobnym, ale konkretnym świadectwem obecności polskich słuchaczek na darmowych wykładach paryskich, w epoce, gdy uniwersytety były dla kobiet zamknięte.

Ludzie. Przewija się przez karty cała siatka znajomości: książę Alexander, który przejazdem był w Paryżu i przywiózł wieści o zdrowiu Księżnej; pani Burba, która widziała adresatkę w Wilnie; rodzina, której „wcale się dobrze w Krakowie powodzi”; poczciwa Reine, dawna służąca mieszkająca przy kościele św. Magdaleny, wzruszona świadectwem wystawionym jej przez Księżną, pamiętająca, jak pani była dla niej wyrozumiała, kiedy chorował jej syn – jej starsza córka jest teraz boną w Anglii. To materiał na osobne opowiadanie.

Zakończenie. „Znowu się rok zbliża do końca ze swemi przykremi godzinami i dobremi chwilami” – i życzenia, żeby rok nadchodzący miał „najmniej przykrych, a najobfitszy chwil miłych”. Dopisek Stefanii dodaje prośbę, by Księżna przy świątecznym stole wspomniała i o niej.

Dlaczego warto

Listy popowstaniowej emigracji zwykle znamy z wydań drukowanych, przefiltrowanych przez edytora i dobranych pod kątem polityki. Tutaj polityki nie ma wcale – i właśnie dlatego rzecz jest cenna. Zostaje życie codzienne: pogoda, ceny węgla, wystawy sklepowe, zdrowie znajomych, wykłady, na które można pójść za darmo. Historia widziana z okna wysokiego paryskiego mieszkania w ostatnich dniach 1872 roku, przez dwie Polki, które zachowały polszczyznę, formy grzecznościowe sprzed pół wieku i tęsknotę za Wilnem.

Osobna wartość dokumentu to trop badawczy. Adresatka nie jest w liście nazwana z nazwiska, a krąg osób – książę Alexander, pani Burba, Wilno – daje realną szansę na jej identyfikację. Dla kolekcjonera litewsko-polskich pamiątek to praca do wykonania i potencjalna nagroda.

Opis fizyczny

Rękopis na jednym arkuszu cienkiego, delikatnie liniowanego papieru listowego, złożonym na pół, zapisanym obustronnie – łącznie cztery strony gęstego, wyrobionego pisma kaligraficznego, atramentem. Wymiary: [UZUPEŁNIĆ].

W nagłówku pierwszej strony tłoczony na ślepo i barwiony na fiolet reliefowy znak z głową psa – modny w latach siedemdziesiątych XIX wieku ozdobnik papeterii, dodający listowi charakteru i ułatwiający atrybucję.

Stan: ślady dawnego składania na cztery części, papier czysty i elastyczny, tekst w całości czytelny, drobne przybrudzenia i niewielka plama na jednej z kart. Bez ubytków tekstu.

Język polski, ortografia i interpunkcja epoki (m.in. „Xiężna”, „Anglij”, „chodziemy”). Pismo staranne, w partii Julii bardzo równe; dopisek drugiej ręki nieco trudniejszy.